Sfidat për ekonominë dhe eksportet sipas bilancit të pagesave 9-mujore 2024 dhe konkurueshmëria me rajonin

Për të ndërtuar një analizë të detajuar dhe të argumentuar mbi bilancin e pagesave për periudhën Tr.I 2023 – Tr.III 2024, duhet të shqyrtohen aspektet kryesore dhe të nxirren përfundime mbi tendencat dhe sfidat e ekonomisë shqiptare.

Kjo përfshin një vlerësim më të thellë të treguesve kryesorë dhe argumente që mbështeten në të dhënat përkatëse.

Situata aktuale e bilancit të pagesave krijon disa sfida serioze për ekonominë dhe eksportet shqiptare, të cilat ndikojnë në stabilitetin makroekonomik dhe perspektivën e zhvillimit afatgjatë. Këto sfida mund të grupohen si më poshtë.

1. Bilanci Tregtar (Eksportet dhe Importet)

Bilanci tregtar është sfida kryesore për ekonominë shqiptare, duke reflektuar varësi nga importet dhe konkurrencë të ulët të eksporteve.

• Ecuria e Eksporteve dhe Importeve

Ne Million Euro

Periudha	Tr.I 2023	Tr.II 2023	Tr.III 2023	Tr.IV 2023	Tr.I 2024	Tr.II 2024	Tr.III 2024
Mallra	-891	-1,220	-1,207	-1,221	-1,236	-1,355	-1,455
Kredi (eksporte)	487	425	420	504	390	488	408
Debi (importe)	1,378	1,646	1,627	1,725	1,626	1,843	1,863

• Krahasimi për 9-mujorin 2023 me 9-mujorin 2024

Eksportet. Në 9-mujorin e 2023 eksportet ishin 1,332 milionë euro, ndërsa në të njëjtën periudhë të 2024 ranë në 1,286 milionë euro (përkeqësim prej 46 milionë euro). Kjo tregon dobësi në konkurrencën e produkteve shqiptare në tregjet ndërkombëtare.

Importet. Në 9-mujorin e 2023 importet ishin 4,651 milionë euro, ndërsa në 2024 u rritën në 5,332 milionë euro (rritje prej 681 milionë euro). Kjo thelloi deficitin tregtar nga -3,319 milionë euro në 2023 në -4,046 milionë euro në 2024.

• Tendencat

Eksportet kanë luhatje me një kulm prej 504 milionë euro në Tr.IV 2023, por më pas bien në 408 milionë euro në Tr.III 2024. Ndërkohë që ka pasur momente përmirësimi (si në Tr.IV 2023 me 504 milionë euro), përgjithësisht ka një rënie të eksporteve në periudhën pasuese, duke arritur nivelin më të ulët prej 390 milionë euro në Tr.I 2024. Kjo tregon një mungesë konkurrueshmërie në tregjet ndërkombëtare dhe varësi nga një gamë e ngushtë mallrash eksporti. Një përmirësim i vazhdueshëm i eksportit të mallrave shqiptare (p.sh., bujqësi, tekstile apo minerale) do të ishte një tregues i mirë.

Importet kanë pësuar rritje të vazhdueshme, duke arritur në 1,863 milionë euro në Tr.III 2024. Rritja e importeve nga 1,378 milionë euro në Tr.I 2023 në 1,863 milionë euro në Tr.III 2024 pasqyron varësinë e ekonomisë nga mallrat e importuara, veçanërisht për konsum dhe investime.

Deficiti tregtar është përkeqësuar nga -891 milionë euro në Tr.I 2023 në -1,455 milionë euro në Tr.III 2024. Kjo sugjeron një rritje të varësisë nga importet dhe një performancë të dobët të eksporteve. Ky trend i qëndrueshëm negativ ka ndikim të drejtpërdrejtë në kursimet kombëtare dhe rrit varësinë nga financimi i jashtëm, si remitancat dhe FDI-të.

Nga bilanci i pagesave, deficiti tregtar shënon përkeqësim të vazhdueshëm deri në Tr.III 2024 (-1,455 milionë euro), i nxitur nga rritja e importeve përballë eksporteve të dobëta. Eksportet pritet të kontribuojnë me një rritje modeste prej 4.8% gjatë 2025-2027, por kjo mbetet e pamjaftueshme për të balancuar importet, të cilat rriten me 3.6% në të njëjtën periudhë​

• Ndikimi në zhvlerësimin e euros

Kërkesa e lartë për importe ushtron presion mbi kursin e këmbimit, pasi nevoja për euro për të mbuluar deficitin tregtar rritet. Politikat fiskale të orientuara drejt konsolidimit mund të kufizojnë injektimin e parasë në ekonomi, duke ulur likuiditetin e euros në tregun e brendshëm​

• Deficiti tregtar i thelluar

Eksportet mbeten të ulëta dhe të përqendruara në disa sektorë tradicionalë (si tekstilet dhe mineralet), të cilët janë më pak konkurrues në tregjet ndërkombëtare.

Importet po rriten ndjeshëm për të përmbushur kërkesat për konsum dhe investime, duke rritur varësinë nga mallrat e huaja.

Sfidat për ekonominë dhe eksportet

Presioni mbi kursin e këmbimit. Kërkesa e lartë për euro për të financuar importet zhvlerëson monedhën vendase, duke rritur koston e importeve dhe përkeqësuar më tej bilancin tregtar.

Dobësimi i konkurrueshmërisë së prodhimit vendas. Eksportuesit përballen me kosto më të larta të inputeve të importuara, duke ulur konkurrencën e tyre në tregjet e huaja.

Vështirësi në zhvillimin e sektorëve prodhues. Investimet në sektorët që mund të zëvendësojnë importet mbeten të pamjaftueshme për të përballuar kërkesën.

• Pabarazia strukturore mes eksporteve dhe importeve

Eksportet shqiptare mbështeten kryesisht në produkte me vlerë të shtuar të ulët dhe në tregje të kufizuara (kryesisht vendet e BE-së), ndërsa importet përfshijnë mallra esenciale dhe teknologji të lartë.

Sfidat për ekonominë dhe eksportet

Varësia nga tregjet e huaja. Çdo ndryshim në kërkesën ndërkombëtare, si në rastin e recesioneve ekonomike globale, e godet rëndë eksportin shqiptar.

Mungesa e diversifikimit ekonomik. Pa rritjen e eksportit të produkteve të përpunuara ose teknologjisë së lartë, ekonomia mbetet e ekspozuar ndaj goditjeve të jashtme.

Paaftësia për të kapur tregje të reja. Eksportet shqiptare kanë konkurrencë të ulët në tregjet globale për shkak të kostove të larta dhe produktivitetit të ulët.

• Presioni mbi politikat makroekonomike

Politikat fiskale dhe monetare përballen me sfidën e konsolidimit fiskal dhe ruajtjes së stabilitetit makroekonomik në një kontekst të deficitit të lartë tregtar.

Sfidat për ekonominë dhe eksportet

Rritja e inflacionit. Zhvlerësimi i lekut për shkak të kërkesës për euro rrit çmimet e produkteve të importuara, duke ndikuar negativisht konsumatorët dhe eksportuesit.

Zvogëlimi i hapësirës fiskale. Rritja e kostove për shërbimet publike dhe importet e energjisë kufizon mundësinë për investime në infrastrukturën që ndihmon eksportet.

Përballimi i borxhit public. Politikat fiskale të fokusuara në uljen e borxhit mund të reduktojnë mbështetjen për sektorët prodhues dhe eksportues

Rritja e deficitit tregtar tregon nevojën për mbështetje më të madhe të eksporteve dhe reduktim të varësisë nga importet.

Mungesa e një politike industriale që synon zgjerimin e bazës eksportuese dhe reduktimin e importit të mallrave bazë është një pengesë kryesore për përmirësimin e bilancit tregtar.

2. Të Ardhurat nga Udhëtarët

Të ardhurat nga udhëtarët zakonisht lidhen me turizmin. Turizmi dhe remitancat mbeten burime kryesore të të ardhurave, por mungon diversifikimi dhe qëndrueshmëria në afatgjatë. Rritja e shpenzimeve të turistëve në Shqipëri, përmirëson bilancin e shërbimeve dhe kontribuon pozitivisht në ekonomi.

Ne Million Euro

Periudha	Tr.I 2023	Tr.II 2023	Tr.III 2023	Tr.IV 2023	Tr.I 2024	Tr.II 2024	Tr.III 2024
Udhëtime (vizitore)	189	388	885	376	267	473	1,029
Kredi (hyrje vizitore)	624	930	1,661	958	788	1,160	1,907
Debi (dalje vizitore)	435	542	776	582	521	688	879

2.1. Krahasimi për 9-mujorin 2023 me 9-mujorin 2024

Hyrjet (Kredi). Në 9-mujorin 2023 ato ishin 3,215 milionë euro dhe në 2024 u rritën në 3,855 milionë euro (+640 milionë euro), kryesisht për shkak të një sezoni turistik më të fortë.

Daljet (Debi). Nga 1,753 milionë euro në 2023, ato u rritën në 2,088 milionë euro në 2024 (+335 milionë euro). Kjo reflekton rritjen e fuqisë blerëse dhe udhëtimeve jashtë vendit.

2.2. Tendenca

Hyrjet (Kredi): Të ardhurat nga vizitorët e huaj janë rritur ndjeshëm në periudhat e verës, veçanërisht në Tr.III 2023 (1,661 milionë euro) dhe Tr.III 2024 (1,907 milionë euro). Kjo nënvizon rëndësinë e turizmit si një shtyllë kryesore e ekonomisë shqiptare.

Daljet (Debi): Shpenzimet e vizitorëve shqiptarë jashtë vendit kanë shënuar rritje, nga 435 milionë euro në Tr.I 2023 në 879 milionë euro në Tr.III 2024, duke reflektuar rritjen e mirëqenies ekonomike dhe lidhjen më të fortë me tregjet ndërkombëtare. Nga sa shihet ka një rritje graduale të shpenzimeve të vizitorëve shqiptarë jashtë vendit.

• Bilanci i Netë Udhëtimeve

Bilanci mbetet pozitiv dhe ndihmon në zbutjen e deficitit të bilancit të pagesave. Megjithatë, përqendrimi në sezonin veror tregon mungesën e diversifikimit sezonal dhe mbështetjen e pamjaftueshme për turizmin gjatë muajve të tjerë.

• Faktori i turizmit dhe ndikimi sezonal

Hyrjet e larta nga turizmi sezonal (1,907 milionë euro në Tr.III 2024) ndihmojnë në rritjen e furnizimit me euro në ekonomi, duke ndihmuar në stabilizimin e kursit të këmbimit gjatë periudhës verore.

Turizmi mbetet një kontribues i madh në të ardhurat kombëtare, me potencial për rritje të mëtejshme.

Megjithatë, mungesa e turizmit gjithëvjetor krijon sfida për qëndrueshmërinë e kursit të këmbimit gjatë periudhave të tjera

Për të maksimizuar të ardhurat nga turizmi, duhen politika që mbështesin turizmin gjithëvjetor, duke promovuar atraksionet dimërore dhe ato kulturore.

3. Remitancat

Remitancat janë burim i rëndësishëm për shumë familje shqiptare. Në rastin tonë ka një rritje të tyre dhe kjo tregon mbështetje për konsumin e brendshëm dhe përmirësim të kushteve të jetesës.

Ne Million Euro

Periudha	Tr.I 2023	Tr.II 2023	Tr.III 2023	Tr.IV 2023	Tr.I 2024	Tr.II 2024	Tr.III 2024
Remitanca	214	230	233	252	242	268	262

3.1. Krahasimi për 9-mujorin 2023 me 9-mujorin 2024

Në 9-mujorin 2023, remitancat ishin 677 milionë euro, ndërsa në 2024 ato shënuan rritje në 772 milionë euro (+95 milionë euro), duke mbështetur konsumin dhe stabilitetin monetar.

3.2. Tendenca

Remitancat kanë ndjekur një trend rritës nga 214 milionë euro në Tr.I 2023 në 262 milionë euro në Tr.III 2024. Ky burim i rëndësishëm i të ardhurave private mbetet jetik për mbështetjen e konsumit dhe investimeve në ekonomi.

Ndërsa remitancat kontribuojnë në uljen e varfërisë dhe në mirëqenien e familjeve, ato shpesh përdoren për konsum dhe jo për investime produktive, duke mos krijuar një ndikim të qëndrueshëm në zhvillimin ekonomik.

• Remitancat dhe stabilizimi i kursit të këmbimit

Remitancat janë një burim i rëndësishëm i të ardhurave në euro dhe kanë një ndikim pozitiv në stabilitetin e kursit të këmbimit. Ato rriten nga 214 milionë euro në Tr.I 2023 në 262 milionë euro në Tr.III 2024, duke kompensuar pjesërisht deficitin tregtar​

Megjithatë, përdorimi i remitancave kryesisht për konsum dhe jo për investime zvogëlon ndikimin afatgjatë në ekonominë produktive, duke mos reduktuar varësinë nga importet

• Varësia nga remitancat dhe hyrjet nga udhëtarët

Ekonomia shqiptare mbështetet shumë në remitancat dhe të ardhurat nga turizmi për të kompensuar deficitin tregtar dhe për të mbajtur likuiditetin e euros në treg.

Sfidat për ekonominë dhe eksportet

Sezonaliteti i të ardhurave. Turizmi është kryesisht sezonal dhe nuk ofron një burim të qëndrueshëm të të ardhurave gjatë gjithë vitit.

Përdorim jo-produktiv i remitancave. Shumica e remitancave përdoren për konsum dhe jo për investime, duke kufizuar ndikimin e tyre në zhvillimin ekonomik afatgjatë.

Ekspozimi ndaj ndryshimeve globale. Rënia e remitancave, si pasojë e luhatjeve ekonomike në vendet nga vijnë emigrantët shqiptarë, mund të krijojë presion mbi likuiditetin e brendshëm.

Remitancat janë jetike për ekonominë familjare, por diversifikimi i burimeve të të ardhurave është i nevojshëm.

Politikat që synojnë kanalizimin e remitancave në projekte të investimeve komunitare ose zhvillim biznesesh do të ndihmonin në krijimin e një ndikimi më të qëndrueshëm.

4. Investimet e Huaja Direkte (FDI)

Investimet e huaja direkte tregojnë rritje, por ka nevojë për një qasje më të balancuar sektoriale.

Ne Million Euro

Periudha	Tr.I 2023	Tr.II 2023	Tr.III 2023	Tr.IV 2023	Tr.I 2024	Tr.II 2024	Tr.III 2024
Detyrime (Investime te Huaja)	312	382	411	394	354	395	411
Kapitali dhe aksionet në fondet e investimeve	143	186	214	191	144	193	178
Investitori direkt në ndërmarrjet e investimit direkt	143	186	214	191	144	193	178
Fitimi i riinvestuar	182	192	203	226	209	185	234
Instrumentet e borxhit	-13	4	-6	-23	1	18	-1
Investitori direkt në ndërmarrjet e investimit direkt	-13	4	-6	-23	1	18	-1

4.1. Krahasimi për 9-mujorin 2023 me 9-mujorin 2024

Totali i FDI-ve për 9-mujorin 2023 ishte 1,105 milionë euro, ndërsa në 2024 ato u rritën lehtë në 1,160 milionë euro (+55 milionë euro), duke reflektuar besimin e investitorëve ekzistues.

4.2. Tendencat

Investimet e huaja kanë treguar një trend rritës të lehtë, nga 312 milionë euro në Tr.I 2023 në 411 milionë euro në Tr.III 2024. Pjesa më e madhe e FDI-ve vjen nga fitimet e riinvestuara, të cilat arritën 234 milionë euro në Tr.III 2024, duke sugjeruar një angazhim të investitorëve ekzistues.

Sektorët e Fokusit

Megjithëse nuk janë specifikuar sektorët kryesorë në të dhëna, mund të argumentohet se investimet janë përqendruar kryesisht në energji, ndërtim dhe turizëm, duke lënë sektorët e prodhimit dhe teknologjisë pak të zhvilluar.

• Investimet e huaja direkte (FDI) dhe ndikimi në kursin e këmbimit

FDI-të pritet të rriten në periudhën 2025–2027, me një fokus në sektorët energjetikë dhe ndërtim. Fitimet e riinvestuara përbëjnë burimin kryesor, duke treguar që investitorët ekzistues mbeten të angazhuar në ekonomi​

​Ky trend është pozitiv për kursin e këmbimit, pasi tërheqja e kapitalit të huaj sjell hyrje të qëndrueshme të euros. Megjithatë, kjo ndikim mund të neutralizohet nga mungesa e diversifikimit të sektorëve që përfitojnë nga FDI.

• Investimet e huaja direkte të kufizuara

FDI-të mbeten të përqendruara në disa sektorë të ngushtë, si energjia dhe ndërtimi, ndërsa sektorët prodhues dhe teknologjik marrin shumë pak mbështetje.

Sfidat për ekonominë dhe eksportet

Mungesa e modernizimit teknologjik. Investimet në sektorë që mund të rrisin produktivitetin dhe vlerën e shtuar në ekonomi janë të pamjaftueshme.

Kapaciteti i ulët i eksportuesve. Bizneset vendase nuk përfitojnë sa duhet nga FDI-të për të hyrë në zinxhirët globalë të furnizimit.

Pasiguria për investitorët e rinj. Klimat e biznesit dhe sfidat institucionale pengojnë tërheqjen e investimeve të reja në sektorë të rëndësishëm.

Investimet e huaja direkte ofrojnë stabilitet, por shihet se ka hapësirë për të përmirësuar strukturën e investimeve.

Nxitja e investimeve të reja në sektorë strategjikë si teknologjia dhe prodhimi i mallrave me vlerë të shtuar do të reduktonte varësinë nga importet dhe do të diversifikonte ekonominë.

 

A po e humbet konkurueshmërinë ekonomia shqiptare me vendet fqinje, nisur nga ecuria e treguesve të bilancit të pagesave për 9-mujorin 2024?

Po, duke u bazuar në ecurinë e treguesve të bilancit të pagesave për 9-mujorin 2024, ekonomia shqiptare mund të ketë humbur konkurrueshmëri ndaj vendeve të tjera të rajonit të Ballkanit Perëndimor. Kjo vlerësim mbështetet në disa faktorë të krahasuar me tendencat rajonale.

1. Deficiti tregtar i përkeqësuar

Shqipëria. Deficiti tregtar për 9-mujorin 2024 u thellua në -4,046 milionë euro, një përkeqësim i ndjeshëm nga -3,319 milionë euro në të njëjtën periudhë të 2023. Kjo rritje është kryesisht për shkak të rritjes së importeve dhe uljes së eksporteve, duke reflektuar dobësinë në konkurrueshmërinë e eksporteve​

Rajoni. Vendet si Serbia dhe Maqedonia e Veriut kanë struktura të diversifikuara të eksporteve dhe mbështeten më shumë në prodhime industriale dhe teknologjike. Për shembull, Serbia ka një deficit tregtar më të ulët, pasi eksportet e saj (kryesisht në industrinë automobilistike dhe ushqimore) po rriten ndjeshëm​

Përkeqësimi i deficitit tregtar në Shqipëri sugjeron një mungesë aftësie për të konkurruar me vendet rajonale që kanë një bazë më të gjerë prodhimi dhe tregje eksporti.

2. Dobësitë në eksporte

Shqipëria. Eksportet në 9-mujorin 2024 ranë në 1,286 milionë euro nga 1,332 milionë euro në 2023, duke reflektuar varësinë nga sektorë me vlerë të ulët shtesë, si mineralet dhe tekstilet​

Rajoni. Shtete si Serbia, Maqedonia e Veriut dhe Bosnja janë fokusuar në zhvillimin e prodhimeve industriale dhe agrikulturore me vlerë të shtuar, duke rritur eksportet e produkteve të përpunuara në BE.

Rënia e eksporteve shqiptare nënkupton një humbje të pozicionit konkurrues në tregjet ndërkombëtare, veçanërisht krahasuar me fqinjët që kanë forcuar kapacitetet e tyre prodhuese dhe të tregtimit.

3. Varësia nga remitancat dhe turizmi

Shqipëria. Në 9-mujorin 2024, remitancat dhe të ardhurat nga turizmi kompensuan pjesërisht deficitin tregtar. Megjithatë, këto burime janë sezonalë dhe të pasigurt për të mbështetur afatgjatë konkurrueshmërinë ekonomike.

Rajoni. Vendet si Serbia dhe Maqedonia kanë investuar në zhvillimin e sektorëve të prodhimit dhe teknologjisë, duke ulur varësinë nga remitancat dhe duke zgjeruar bazën ekonomike.

Ndërkohë që turizmi dhe remitancat janë të rëndësishme për Shqipërinë, mungesa e zhvillimit të sektorëve produktivë përkeqëson konkurrueshmërinë krahasuar me fqinjët.

4. Investimet e huaja direkte (FDI)

Shqipëria. Investimet e huaja direkte u rritën lehtë nga 1,105 milionë euro në 2023 në 1,160 milionë euro në 2024. Megjithatë, ato mbeten të fokusuara kryesisht në energji dhe ndërtim, pa shumë ndikim në rritjen e eksporteve​

Rajoni. Serbia dhe Maqedonia kanë tërhequr investime të rëndësishme në sektorë strategjikë si teknologjia e informacionit, prodhimi automobilistik dhe logjistika, të cilat kontribuojnë ndjeshëm në rritjen e eksporteve dhe fuqizimin ekonomik.

Shqipëria nuk ka arritur të rivalizojë fqinjët në tërheqjen e FDI-ve me ndikim afatgjatë në rritjen ekonomike dhe eksportet.

5. Politikat fiskale dhe infrastruktura

Shqipëria. Politikat fiskale të orientuara drejt konsolidimit kanë kufizuar mbështetjen për sektorët produktivë, ndërsa infrastruktura e transportit dhe logjistikës mbetet një pengesë për zhvillimin e tregtisë​

Rajoni. Serbia ka përmirësuar infrastrukturën rrugore dhe hekurudhore, duke e pozicionuar si një nyje logjistike për tregtinë rajonale dhe globale. Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut kanë promovuar politika për të mbështetur bizneset dhe eksportet.

Infrastrukturat dhe politikat më të favorshme të fqinjëve po i japin atyre një avantazh krahasuar me Shqipërinë.

 

Në mbyllje mendojmë se:

Shqipëria po humbet konkurrueshmërinë krahasuar me rajonin, kryesisht për shkak të.

Deficitit tregtar të thelluar dhe eksporteve të ulëta.

Varësisë nga remitancat dhe turizmi, në vend të zhvillimit të sektorëve produktivë.

Tërheqjes së kufizuar të FDI-ve në sektorë strategjikë.

Dobësive në infrastrukturën tregtare dhe logjistikën.

 

Ajo që mendojmë se nevojitet për eksportet në veçanti:

Investime në sektorë strategjikë, si bujqësia, energjia dhe teknologjia informatike, për të ulur nevojën për importe.

Diversifikimi i eksporteve nëpërmjet zgjerimit të bazës eksportuese dhe shtimtitëi vlerës së tyre. Investimi në teknologji, agro-industrinë dhe sektorët e përpunimit.

Inkurajimi i prodhimit të produkteve me vlerë të shtuar dhe promovimi i eksportit të shërbimeve, si teknologjia e informacionit dhe komunikimit

Identifikimi dhe shfrytëzimi i mundësive në tregje të reja jashtë BE-së

Subvencione dhe politika për të mbështetur industrinë teknologjike dhe përpunuese.

Ndërkohë që mendojmë se nevojitet të vijohet me ritme të matura:

Zhvillimi i infrastrukturës duke përmirësuar stokun e rrjetit rrugor dhe logjistiken për të ulur kostot dhe kohën e transportit.

Reformimin e klimës së biznesit, çka do të thotë tërheqje e investitorëve në sektorë me ndikim afatgjatë në eksporte dhe ekonomi.

Nxitja e inovacionit dhe edukimit professional duke investuar te përgatitja e fuqisë punëtore për të mbështetur sektorët me vlerë të lartë.

Krijimi i mekanizmave për të kanalizuar remitancat në projekte investuese dhe zhvillimore.

Këto masa do të ndihmonin jo vetëm në reduktimin e sfidave të bilancit të pagesave, por edhe në krijimin e një ekonomie më të qëndrueshme dhe konkurruese në afatgjatë.

Në fund të fundit, me këto masa, Shqipëria mund të adresojë dobësitë aktuale dhe të përmirësojë pozicionin konkurrues ndaj vendeve të tjera të rajonit.