Deficiti i investimeve publike dhe efektet në ekonomi e buxhet

Vonesat në investimet publike nuk ndalen te kostoja direkte e projektit. Ato krijojnë një zinxhir negativ që prek të gjithë ekonominë. Ky seksion shpjegon si transmetohet dëmi nga vonesa në ekonomi reale, duke identifikuar tre kanale kryesore: direkt, indirekt dhe fiskal. Analiza bazohet në të dhënat nga të katër sektorët (rrugor, ujësjellës-kanalizime, kullim/ujitje, FSHZH) dhe raportin ALTAX për DPP 2027–2029.

Kanale direkte – Humbje të menjëhershme dhe të dukshme

Këto janë efektet që ndihen menjëherë nga qytetarët dhe bizneset:

Kosto transporti dhe logjistike më të larta (15–35%) Projekte rrugore si Unaza Tiranë, Korridori VIII ose Rruga e Arbërit synojnë ulje të kohës së udhëtimit me 40–70%. Por për shkak të vonesave 2.2–3.8 vite, këto kursime nuk realizohen në kohë. Rezultati është:

• Rritje e kostos së karburantit, kohës së shoferëve dhe humbjes së produktivitetit për bizneset.
• Logjistika e mallrave (import-eksport) bëhet 15–35% më e shtrenjtë, duke rritur çmimet finale për konsumatorët.

Për shembull, vonesa në Unazën e Tiranës rrit kohën e udhëtimit të përditshëm për mijëra banorë dhe kamionë, duke shtuar koston logjistike për supermarketet dhe fabrikat.

Vonesa në ujitje/kullim → humbje prodhimi bujqësor. Projekte të programit 04240 (si rehabilitimi i kanaleve Peqin-Kavajë ose argjinaturave Buna) kanë vonesë mesatare 1.2–2.7 vite. Kjo do të thotë se mijëra hektarë tokë bujqësore mbeten pa ujitje të rregullt ose të mbrojtura nga përmbytjet.

• Humbje vjetore në prodhim bujqësor, i cili vlerësohet 10–20% në zonat e prekura.

Për shembull, vonesa në rehabilitimin e kanaleve në zonën e Fierit ose Divjakës ka çuar në ulje të rendimentit të perimeve dhe drithërave, duke rritur varësinë nga importi dhe çmimet e ushqimeve.

Shembuj të tjerë sektorësh

Ujësjellës & Kanalizime. Vonesa në furnizimin me ujë të pijshëm në Durrës ose Vlorë rrit kostot e ujit të shisheve për familjet dhe bizneset, duke shtuar shpenzime direkte për qytetarët.

FSHZH (zhvillim urban). Vonesa në rikualifikimin e shesheve ose shetitoreve bregdetare (si në Vlorë ose Divjakë) ul të ardhurat direkte nga turizmi sezonal.

Çdo vit vonesë në infrastrukturë rrugore, ujitje ose ujësjellës kushton drejtpërdrejt biznesit dhe qytetarëve përmes kostove më të larta operative.

Kanale indirekte – Humbje afatmesme dhe afatgjata

Këto efekte janë më të fshehura, por më të rëndësishme për rritjen ekonomike:

Ulje produktiviteti (elasticitet –0.10 deri –0.15). Kur koha e transportit ose aksesi në ujë/uajtje vonohet, produktiviteti i punës bie.

Për shembull, një ulje 10% në kohën e udhëtimit mund të rrisë produktivitetin me 1–1.5%.

Në Shqipëri, vonesa mesatare 2.5–5 vite do të thotë se përfitimet e pritshme nga projekte si Rruga e Arbërit ose Unaza Tiranë shtyhen me 4–8 vjet.

Për shembull, vonesa në Korridorin VIII ul aksesin e bizneseve në zonën e Elbasanit drejt portit të Durrësit, duke ulur efikasitetin e prodhimit dhe eksportit.

Humbje aksesi në tregje, turizëm dhe punë

Projekte bregdetare dhe malore (FSHZH – Divjakë, Palasë-Dhërmi, Alpeve Shqiptare) kanë vonesë 2.5–5 vite. Kjo do të thotë se sezoni turistik humbet potencialin e plotë (vizitorë më pak, shpenzime më të ulëta). Për shembull, vonesa në shetitoren e Vlorës ose zonën e plazhit në Divjakë ul numrin e turistëve dhe të ardhurat nga hotelería.

Rrugët e vonuara kufizojnë mundësinë e punëtorëve për të arritur në qendra pune ose tregje, duke ulur punësimin dhe të ardhurat. Për shembull, vonesa në rrugët malore të Veriut (si Rruga e Arbërit) kufizon zhvillimin e agroturizmit në Valbonë dhe Theth.

Vonesa në kullim/ujitje kufizon zhvillimin e bujqësisë moderne dhe agroturizmit. Për shembull, vonesa në sistemet e ujitjes në zonën e Fierit ul prodhimin e perimeve, duke ndikuar në zinxhirin e furnizimit ushqimor.

Vonesat ulin potencialin afatgjatë të ekonomisë duke bllokuar aksesin, inovacionin dhe mobilitetin e fuqisë punëtore.

Kanale fiskale – Efektet në buxhetin e shtetit

Këto janë efektet që ndikojnë drejtpërdrejt në financat publike:

Rritje shpenzimesh pa kthim + ekspozim PPP

Çdo vit vonesë sjell shtesa kontratash, inflacion materialesh dhe kosto mbikëqyrjeje shtesë.

PPP-të rrugore (Rruga e Arbërit, Milot–Morinë, Orikum–Dukat) krijojnë pagesa fikse vjetore 5–6 miliardë lekë (2025–2028), pavarësisht nga progresi i punimeve. Kjo është një barrë e parashikueshme por e rëndë për buxhetin. WB Public Finance Review 2025 identifikon tre kategori rreziku shtesë: (1) Garancitë qeveritare implicite nga PPP-të arrin 3–4% PBB; (2) Vlora TPP paraqet risk kontingjence >€100 mln investim pa kthim; (3) SOE-të energjetike (KESH, OST, OSHEE) mbajnë detyrime off-balance-sheet të paintegruara në buxhetin qendror. IMF Article IV 2025 rekomandon Fiskal Risk Statement vjetor dhe integrim të plotë të PPP-ve në buxhet. Për shembull, pagesat fikse për Rrugën e Arbërit vazhdojnë edhe pse disa segmente janë ende në proces.

Deficit buxhetor + borxh më i lartë

Mbi programim 2.25× (DPP 2027–2029) do të thotë se planifikohet shumë më shumë se sa mund të financohet.

Vonesat shtyjnë nevojën për borxh të ri ose rishikim të buxhetit, duke rritur deficitin dhe stokun e borxhit publik. Për shembull, vonesat në projektet energjetike (si Vlora TPP) rrisin nevojën për import energjie, duke presionuar deficitin.

TVSH dhe tatime të humbura

Aktiviteti ekonomik i vonuar (turizëm, transport, bujqësi) sjell më pak të ardhura nga TVSH, tatim mbi fitimin dhe kontribute sociale.

Për shembull, vonesa në projekte turistike (si zona e plazhit në Divjakë ose Alpeve) ul të ardhurat nga TVSH e turizmit sezonal.

Vonesa në rrugët që lidhin zonat rurale me tregjet ul shitjet e produkteve bujqësore, duke ulur tatimet nga fermerët dhe përpunuesit.

Vonesat krijojnë një cikël negativ me shpenzime më të larta → deficit më i madh → borxh më i lartë → hapësirë fiskale më e ngushtë për investime të reja.

Vonesat në investimet publike transmetohen në ekonomi përmes tre kanaleve të ndërlidhura:

• Direkt – kosto operative më të larta për biznes dhe qytetarë (transport, logjistikë, ujitje).
• Indirekt – ulje produktiviteti dhe humbje mundësish afatgjata (turizëm, akses në tregje, punësim).
• Fiskal – presion mbi buxhetin, deficit dhe borxh publik (PPP, TVSH e humbur).

Këto kanale nuk veprojnë të shkëputura, pasi ato formojnë një zinxhir që e bën çdo vit vonesë shumë më të shtrenjtë se sa duket në shifrat e thjeshta të buxhetit. Humbja kumulative arrin qindra miliarda lekë dhe ngadalëson zhvillimin afatgjatë të vendit.

Vonesat në investimet publike nuk mbeten vetëm një problem teknik apo buxhetor. Ato kanë një efekt të thellë dhe të shumëfishtë në të gjithë ekonominë kombëtare. Ky seksion quan në shifra konkrete koston reale të vonesave për PBB-në, buxhetin e shtetit, të ardhurat fiskale dhe besimin e investitorëve. Llogaritjet bazohen në të dhënat nga 350–400 projekte, analizën ALTAX të DPP 2027–2029 dhe elasticitetin ekonomik të provuar ndërkombëtarisht.

Impakti në PBB (Humbja në rritjen ekonomike)

Humbja vjetore vlerësohet në 0.8–1.4% të PBB-së. Humbja kumulative për periudhën 2020–2028 arrin tani 159–260 miliardë lekë, pas korrigjimit me të dhënat më të fundit të PBB-së nominale.

Tabelë numerike e humbjes në PBB[1]

Viti	PBB nominal (mld lekë, përafërsisht)	Humbje vjetore e ulët (0.8%)	Humbje vjetore e lartë (1.4%)	Humbje kumulative deri në vit
2020–2024	1,656 – 2,518	13.2 – 20.1	23.2 – 35.3	65 – 95
2025*	2,652	21.2	37.1	86 – 132
2026	2,838	22.7	39.7	109 – 172
2027	3,036	24.3	42.5	133 – 214
2028	3,249	26.0	45.5	159 – 260
Total	–	–	–	159 – 260

* vlerësim sipas të dhënave dhe parashikimeve nga IMF dhe MF

Humbja kumulative prej 159–260 miliardë lekësh është e barabartë me buxhetin vjetor të disa ministrive të rëndësishme ose me totalin e investimeve kapitale të disa viteve. Kjo humbje është reale dhe e matshme në formën e rritjes më të ulët ekonomike.

Shembuj konkretë sipas sektorëve

• Infrastruktura rrugore, ku vonesa në Unazën Tiranë dhe Korridorin VIII ul aksesin e bizneseve, duke humbur 3–5% produktivitet në zonat e prekura.
• Ujësjellës & Kanalizime me vonesa në Durrës dhe Vlorë ndikon negativisht në shëndetin publik dhe atraktivitetin urban.
• Kullim & Ujitje, ku vonesa ul rendimentin bujqësor me 10–20% në mijëra hektarë.
• FSHZH, ku vonesa në projekte turistike ul të ardhurat nga turizmi me qindra milionë euro çdo vit.

Impakti në buxhetin e shtetit

Tabelë numerike e ekspozimit fiskal

Element	Vlerë (mld lekë)	Përqindje e PBB (përafërsisht)	Shënim
Mbiprogramim (DPP 2027–2029)	9.2	0.35%	Boshllëk midis planit dhe kapacitetit real
Pagesa vjetore PPP rrugore (2025–2028)	5.0 – 5.5	0.19–0.21%	Pagesa fikse pavarësisht progresit
Kosto shtesë vjetore nga vonesa	4.0 – 7.0	0.15–0.27%	Shtesa kontratash + inflacion
Total ekspozim fiskal vjetor	18.2 – 21.7	0.69–0.83%	Rrezik i lartë për deficit dhe borxh

Mbiprogramim prej €9.2 miliardë dhe pagesat fikse PPP krijojnë presion të vazhdueshëm mbi buxhetin. Vonesat shtojnë kosto shtesë që detyrojnë qeverinë të huazojë më shumë ose të ulë shpenzimet në sektorë të tjerë prioritarë (arsim, shëndetësi).

Impakti në të ardhurat fiskale

Tabelë numerike e humbjes në të ardhurat fiskale

Burim i të ardhurave	Humbje vjetore e ulët (mld lekë)	Humbje vjetore e lartë (mld lekë)	Arsye kryesore
TVSH	8–12	14–20	Aktivitet ekonomik i ulët (turizëm, transport, ndërtim)
Tatim mbi fitimin	3–5	6–9	Xhiro më e ulët e bizneseve
Akciza (karburant, etj.)	2–4	4–7	Konsum më i ulët për shkak të kostove më të larta
Total humbje vjetore	13–21	24–36	–

Çdo vit vonesë sjell një humbje të dyfishtë fiskale me shpenzime më të larta + të ardhura më të ulëta. Kjo përkeqëson ekuilibrin buxhetor dhe rrit presionin për taksa të reja ose prerje shpenzimesh.

Impakti në investimet dhe FDI (besimi i investitorëve)

Tabelë krahasuese e besimit

Tregues	Shqipëria	Mesatare rajonale (Ballkan)	Ndikim i vonesave
Raporti public/private investment	1 : 0.8	1 : 1.4	Ulje besimi privat
Risk premium për borxh sovran	+1.5–2.5%	+0.8–1.5%	Rritje për shkak të paqëndrueshmërisë
FDI si % e PBB (mesatare 2020–2024)	6–8%	8–12%	Ulje për shkak të perceptimit të rrezikut

Vonesat sistemike dhe Mbiprogramim dërgojnë një sinjal negativ për investitorët. Rezultati është një raport i ulët midis investimeve private dhe publike (1:0.8 kundrejt 1:1.4 rajonal) dhe një risk premium më i lartë për borxhin shqiptar. Projekte të mëdha si Hekurudha Durrës–Prishtinë ose Vlora TPP që mbeten të bllokuara për vite të tëra ulin besimin afatgjatë.

Krahasim rajonal i impaktit makroekonomik

Tregues	Shqipëria	Mesatare Ballkan Perëndimor	Krahasim (Shqipëria vs. Rajon)
Humbje vjetore në PBB	0.8–1.4%	0.4–0.9%	1.5–2 herë më e lartë
Mbi programim (herë mbi kapacitet)	2.25×	1.3–1.8×	Dukshëm më i lartë
Tejkalim kosto (mesatar)	28–42%	20–35%	Më i lartë
Raporti publik/private investment	1 : 0.8	1 : 1.2–1.4	Më i keq
Risk premium për borxh	+1.5–2.5%	+0.8–1.5%	Më i lartë

Shqipëria ka një nga impaktet më negative të vonesave në rajon, kryesisht për shkak të Mbiprogramim ekstrem dhe mosavancimit në nivel të lartë (73%). Vendet si Serbia dhe Maqedonia e Veriut kanë arritur përmirësim pas reformave PIM, duke ulur humbjen në PBB nën 1%. Bosnjë-Hercegovina ka probleme të ngjashme me Shqipërinë për shkak të koordinimit të dobët institucional.

Impakti makroekonomik dhe fiskal i vonesave është i shumëfishtë dhe kumulativ:

• PBB me humbje vjetore 0.8–1.4% (159–260 miliardë lekë kumulative 2020–2028).
• Buxheti shtetit me mbiprogramim €9.2 bn + pagesa PPP fikse + kosto shtesë.
• Të ardhura fiskale me humbje TVSH dhe tatimesh prej 13–36 miliardë lekë/vit.
• Investime & FDI me ulje besimi dhe raport i favorshëm public/private.

Këto efekte formojnë një cikël negativ me vonesa → kosto më të larta → deficit më i madh → borxh më i lartë → hapësirë fiskale më e ngushtë → më pak investime efektive. Në rast mungese reforme të thellë, ky cikël do të vazhdojë të ngadalësojë zhvillimin afatgjatë të Shqipërisë. Krahasimi rajonal tregon se Shqipëria ka hapësirë të madhe për përmirësim të shpejtë nëse merr si model suksesin e Gjeorgjisë ose reformën e Maqedonisë së Veriut.

---

[1] të dhënat e PBB-së janë përditësuar sipas informacionit të dhënë dhe një projeksioni konservativ rritjeje nominale 7% për vitet 2026–2028