Quantitative Easing (Lehtësimi Sasior) në Shqipëri,si mjet për stabilitet dhe rritje

Nga viti 2020, ekonomia shqiptare është përballur me një sërë sfidash të ndërlikuara. Nga njëra anë, inflacioni ka pësuar një rritje të ndjeshme, e nxitur jo vetëm nga faktorë të brendshëm, por edhe nga trazirat dhe rreziqet në ekonominë globale. Nga ana tjetër, borxhi publik ka shënuar një tkurrje në terma nominalë, e cila është pasojë kryesore e uljes së vlerës kontabël të lekut kundrejt euros, si dhe e një menaxhimi të kujdesshëm të shpenzimeve publike, që ka mbajtur nën kontroll deficitin buxhetor dhe ka kufizuar rreziqet fiskale.

Në këtë kontekst, diskutimet për përdorimin e politikave monetare të avancuara, siç është Quantitative Easing (QE), po marrin gjithnjë e më shumë rëndësi në Shqipëri. QE nuk duhet parë thjesht si një instrument financiar që shtrihet në blerjen e aseteve nga banka qendrore, por si një mjet i fuqishëm që mund të ndihmojë në stabilizimin e ekonomisë gjatë periudhave të krizave të thella, duke siguruar një impuls të drejtpërdrejtë për rritjen e prodhimit dhe inflacionit, si dhe duke sjellë përfitime të rëndësishme në planin fiskal përmes reduktimit të kostove të borxhit publik.

Përvoja e vendeve të zhvilluara, si Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe dhe Japonia, ofron shembuj të qartë se si QE ka ndihmuar në tejkalimin e krizave të thella financiare dhe ekonomike. Pas krizës globale të vitit 2008, Federal Reserve e SHBA-së nisi një seri programesh të blerjes së aktiveve, që ndihmuan në uljen e normave të interesit afatgjata dhe rritjen e kreditimit. Në Bashkimin Europian, Banka Qendrore Evropiane përdori QE për të stabilizuar ekonomitë e eurozonës, sidomos gjatë krizës së borxhit sovran. Në Japoni, QE ka qenë një instrument kyç për të luftuar deflacionin kronik.

FMN-ja, në raportet e saj të fundit, thekson se QE është veçanërisht efektiv kur normat e interesit janë afër ose në nivelin zero dhe kur ekonomitë përballen me “thella likuiditeti” ose recesione të gjata. Në këto rrethana, përdorimi i QE mund të stimulojë kërkesën agregate, të ndihmojë në rikthimin e inflacionit drejt objektivit të synuar dhe të përmirësojë pozicionin fiskal të qeverisë përmes uljes së shpenzimeve për shërbimin e borxhit.

Në rastin e Shqipërisë, ku sfidat pas-pandemike dhe faktorët globalë kanë ndikuar në ekonominë e brishtë, QE mund të konsiderohet si një instrument shtesë për politikat monetare, me kusht që të zbatohet me kujdes, duke marrë parasysh karakteristikat specifike të tregut financiar dhe nevojën për koordinim të ngushtë me politikën fiskale.

Modelimet dhe studimet e fundit ndërkombëtare mbi Quantitative Easing (QE) tregojnë se ky instrument, nëse aplikohet me kujdes, mund të ofrojë një ndihmë të konsiderueshme në rikthimin e rritjes ekonomike dhe stabilizimin e inflacionit në një ekonomi që ndodhet në një “thellë likuiditeti”, ku normat e interesit janë të kufizuara në nivelin zero ose madje negativ.

Në këtë situatë, politika e normave të interesit humbet efektivitetin e saj tradicional, dhe QE vepron duke ulur term premium-in (premiumi që kërkojnë investitorët për të mbajtur bono afatgjata në krahasim me ato afatshkurtra). Kjo ulje e term premium-it përmirëson kushtet e financimit për qeverinë dhe sektorin privat, duke stimuluar investimet dhe konsumit. Gjithashtu, me rritjen e aktivitetit ekonomik, shtohet edhe inflacioni drejt objektivit të synuar nga banka qendrore, duke përmirësuar pritshmëritë inflacioniste që janë thelbësore për funksionimin e politikës monetare.

Nga ana fiskale, QE ndihmon në uljen e barrës së shërbimit të borxhit publik në disa mënyra të ndërthurura.

Së pari, ulja e normave të interesit dhe e term premium-it ul kostot e huamarrjes për qeverinë.

Së dyti, rritja e inflacionit zvogëlon vlerën reale të borxhit ekzistues.

Së treti, rritja ekonomike përmirëson bazën tatimore, duke rritur të ardhurat buxhetore dhe përmirësuar qëndrueshmërinë fiskale.

Në rastin e Shqipërisë, e cila ka shënuar një ulje nominale të borxhit publik në vitet e fundit, kryesisht për shkak të devalvimit të lekut dhe menaxhimit konservator të deficitit buxhetor, sfidat e inflacionit dhe të stabilitetit financiar mbeten të pranishme. Kjo krijon një hapësirë për të vlerësuar adoptimin e një qasjeje të integruar ku QE të shoqërohet nga politika fiskale për të arritur qëllime makroekonomike pa rrezikuar besueshmërinë e Bankës së Shqipërisë apo stabilitetin e sistemit financiar.

Modelimet e Bankës së Shqipërisë në këtë drejtim përdorin një kuadër të avancuar DSGE (Dynamic Stochastic General Equilibrium), i cili integron faktorë si tregu i segmentuar i bonove (për të kapur efektin e QE mbi term premium-in), rigiditetet nominale dhe reale (si çmimet e ngurta, pagat dhe preferencat e konsumatorëve), si dhe një Phillips Curve jo-lineare, e cila lejon analizën e rreziqeve të mbinxehjes ekonomike. Këto modele evidentojnë se nëse QE zbatohet në një “thellë likuiditeti”, efektet pozitive mbi outputin dhe inflacionin janë të rëndësishme, ndërsa përfitimet fiskale janë të dukshme përmes reduktimit të kostove të borxhit dhe përmirësimit të balancës konsoliduese.

Nga ana tjetër, FMN, në raportet e saj për Shqipërinë dhe ekonomitë me karakteristika të ngjashme, rekomandon zhvillimin e mëtejshëm të tregut të kapitalit dhe rritjen e kapaciteteve institucionale për menaxhimin e politikave monetare jo konvencionale. FMN thekson rëndësinë e:

• Sigurimit të një tregu të thellë dhe likuid të bono-ve shtetërore, që do të lehtësojë efektivitetin e QE.
• Monitorimit të riskut financiar që burojnë nga zgjerimi i bilancit të bankës qendrore.
• Koordinimit të ngushtë midis politikës fiskale dhe asaj monetare për të ruajtur kredibilitetin dhe stabilitetin makroekonomik.

Një shembull teknik nga raporti i fundit i Bankës së Shqipërisë për politikën monetare tregon se një program QE me vlerë ekuivalente me 10% të Prodhimit të Brendshëm Bruto, në një periudhë krize, mund të ulë normat afatgjata të interesit me rreth 50-70 pikë bazë dhe të rrisë prodhimin real me 1.5-2%, duke ndikuar pozitivisht edhe në rënien e raportit borxh/BBP me disa përqindje brenda disa viteve.

Nga perspektiva e platformës ALTax, e cila e ka trajtuar këtë temë me rigorozitet shkencor dhe pa paragjykime, qasja e Shqipërisë ndaj përdorimit të politikave monetare të avancuara si Quantitative Easing duhet të jetë plotësisht e balancuar dhe e matur.

QE mund të shërbejë si një instrument i rëndësishëm dhe efektiv në momentet e krizave të thella ekonomike dhe të likuiditetit të kufizuar, duke sjellë nxitje të rëndësishme për ekonominë dhe përmirësim të qëndrueshmërisë fiskale. Megjithatë, ai nuk duhet të konsiderohet si një zgjidhje ekskluzive apo një zëvendësues i politikave të tjera.

Në këtë kuadër, politikë monetare dhe politikë fiskale duhet të ecin paralelisht dhe të jenë të mirëkoordinuara, duke u mbështetur fuqimisht në evidenca empirike dhe duke u përshtatur me kushtet unike të tregut financiar dhe realitetit ekonomik shqiptar, por edhe me tendencat dhe risqet e ekonomisë globale.