Mbajtja e parave të gatshme nga bizneset, si një strategji mbijetese

Në vitin 2024, ekonomia shqiptare ka shfaqur një rritje të qëndrueshme dhe një inflacion në rënie, duke krijuar një mjedis të favorshëm për aktivitetin ekonomik dhe stabilitetin financiar.

Sipas Bankës së Shqipërisë, ekonomia shqiptare ka shënuar një rritje prej 3.8% gjatë vitit 2024, e nxitur nga rritja e shpenzimeve familjare dhe investimeve të bizneseve, veçanërisht në sektorët e shërbimeve dhe ndërtimit.

Inflacioni ka ardhur në rënie të shpejtë, duke shënuar një rikuperim të plotë të goditjes nga rritjet e çmimeve në tregjet ndërkombëtare. Në fund të vitit 2024, inflacioni pritet të jetë rreth 2%, poshtë objektivit prej 3% të Bankës së Shqipërisë.

Banka e Shqipërisë ka mbajtur një politikë monetare lehtësuese për të mbështetur rritjen ekonomike dhe për të arritur objektivin e inflacionit. Në vitin 2024, banka ka planifikuar të blejë 330 milionë euro për të rritur rezervën valutore, me synimin për ta rritur deri në 7.4 miliardë euro deri në vitin 2026.

Treguesit kryesorë të shëndetit ekonomik dhe financiar të ekonomisë, si borxhi publik dhe borxhi i huaj, kanë shënuar përmirësim. Po ashtu, treguesi i kredive me probleme ka ardhur në rënie, duke reflektuar një përmirësim të cilësisë së portofolit të kredive.

Në Shqipëri, korporatat jofinanciare[1] kanë rritur balancet e tyre të parave gjatë periudhës së pandemisë, duke krijuar një tampon likuiditeti që i ka ndihmuar të përballojnë rritjen e mundshme të normave të interesit dhe të mbajnë aktivitetin ekonomik në nivele të qëndrueshme.

Normat e interesit kanë mbetur të ulëta, duke stimuluar kërkesën për kredi dhe investime. Megjithatë, FMN ka rekomanduar masa shtesë për të frenuar rritjen e kredisë për pasuri të paluajtshme, për të ruajtur stabilitetin financiar.

Në vitin 2024, vlera e arit u rrit me 26%, duke arritur nivelin më të lartë nga viti 2010. Kjo rritje u ndikua nga politika monetare lehtësuese e BQE-së dhe tensionet globale, që kanë nxitur investitorët të kërkojnë pasuri të sigurta si ari.

FMN parashikon një rritje ekonomike të qëndrueshme për periudhën 2025-2029, në rreth 3.5%, e mbështetur nga kërkesa e brendshme dhe turizmi. Inflacioni pritet të kthehet në objektivin e Bankës së Shqipërisë pas vitit 2025, duke reflektuar një stabilizim të çmimeve dhe një rritje të qëndrueshme të ekonomisë.

Në vitin 2024, ekonomia shqiptare ka shfaqur një rritje të qëndrueshme dhe një inflacion në rënie, duke krijuar një mjedis të favorshëm për aktivitetin ekonomik dhe stabilitetin financiar. Politika monetare lehtësuese dhe rritja e rezervës valutore kanë kontribuar në ruajtjen e stabilitetit të çmimeve dhe mbështetjen e rritjes ekonomike. Megjithatë, është e rëndësishme të monitorohen zhvillimet globale dhe të merren masa për të ruajtur stabilitetin financiar dhe për të mbështetur rritjen e qëndrueshme në të ardhmen.

Sipas një vlerësimi[2] të dedikuar mbi ndikimin e politikës monetare shtrënguese të SHBA-së dhe qëndrueshmërinë e sektorit të korporatave jofinanciare, duke u fokusuar në rolin e mbajtjes së parave të gatshme, ne kemi shqyrtuar dy aspekte kryesore që lidhen me transmetimin e shtrëngimit të politikës monetare, që mund të ndikojnë në mënyrën se si korporatat përballen me normat e larta të interesit dhe efektet e mundshme të tyre në aktivitetet ekonomike:

Së pari është rënia në pagesat neto të interesit. Ndërsa politika monetare është shtrënguar, pagesat neto të interesit nga korporatat jofinanciare janë përgjysmuar. Kjo ndodhi, pavarësisht se normat e interesit janë rritur, duke shfaqur një veçori të pazakontë krahasuar me ciklet e mëparshme shtrënguese, ku pagesat neto të interesit janë rritur për shkak të normave të larta të interesit. Shkaku kryesor i kësaj është që korporatat kishin tashmë borxhe me norma të ulëta interesi për maturime afatgjata, duke ndihmuar në mbajtjen e një ekspozimi të ulët ndaj rritjes së normës së interesit.

Po kështu, korporatat kishin akumuluar më shumë likuiditet gjatë pandemisë, duke rritur balancet e tyre të parave, që ka lehtësuar ngarkesën e pagesave të interesit. Kjo është një shenjë e adaptimit të strategjisë financiare të kompanive për të zbutur pasojat e mundshme të një politike monetare shtrënguese.

Së dyti është korrelacioni negativ ndërmjet normës së politikës dhe pagesave neto të interesit. Korporatat që kanë mbajtur më shumë para gjatë pandemisë kanë treguar një tendencë për të rritur shpenzimet e kapitalit dhe për të ndihmuar rritjen e punësimit, ndryshe nga ato me mbajtje më të ulëta të parave. Kjo tregon se këto biznese janë më pak të ndjeshme ndaj rritjes së normave të interesit dhe kanë mundësinë të investojnë dhe të rrisin aktivitetin e tyre ekonomik, përkundër presioneve të mundshme nga politika monetare e shtrënguar.

Për shkak të akumulimit të pasurive likuide gjatë periudhës së pandemisë, këto firma kanë mundur të izolojnë një pjesë të aktiviteteve të tyre ekonomike (si investimet dhe punësimi) nga ndikimi i rritjes së normave të interesit, duke ndihmuar në mbajtjen e qëndrueshmërisë ekonomike në kushtet e një politike monetare të shtrënguar.

Nisur nga këto vlerësime të situatës së tregut jofinanciar në SHBA ne do të përcjellim më tej në analizën e mëposhtme implikimet për transmetimin e politikës monetare, në ambjentin ekonomik dhe financiar të Shqipërisë.

Në vitet post pandemike, politika monetare në Shqipëri transmetoi më  ngadalshëm lehtësimin e normave të interesit në ekonomi.

Kjo analizë tregon se rritja e mbajtjes së parave të gatshme nga korporatat jofinanciare ka bërë që disa efekte të zakonshme të politikës monetare të shtrënguar, si rritja e pagesave të interesit dhe tkurrja e shpenzimeve të kapitalit, të ishin më të kufizuara.

Kjo gjithashtu sugjeron që investimet dhe punësimi mund të kenë mbetur relativisht të paprekura nga shtrëngimi monetar, duke krijuar një ndarje ndërmjet sektorëve të ndryshëm të ekonomisë që mund të reagonin ndryshe ndaj politikës monetare të shtrënguar.

Mbajtja e parave të gatshme nga korporatat jofinanciare ka luajtur një rol të rëndësishëm në lehtësimin e ndikimeve të politikës monetare shtrënguese, duke izoluar disa sektorë nga efektet e mundshme të normave më të larta të interesit. Ky mekanizëm ka mundësuar që bizneset të ruajnë një nivel aktiviteti të lartë, përfshirë investime dhe punësim, pavarësisht kushteve të rrepta monetare.

Mirëpo, situata aktuale fiskale dhe financiare e shoqërive shqiptare, në kushtet e një tregu financiar ende pak të zhvilluar, krijon një dinamikë të veçantë në lidhje me mbajtjen e parave të gatshme nga korporatat jofinanciare.

Në Shqipëri, tregu i kapitalit dhe ai financiar janë ende të zhvilluar në nivele bazike. Kjo bën që shoqëritë tregtare shqiptare të varen kryesisht nga financimet bankare ose nga kapitali i tyre i akumuluar. Me një treg obligacionesh dhe aksionesh të papërfillshëm, opsionet për financim afatgjatë janë të kufizuara.

Shoqëritë tregtare mbajnë para të gatshme për të përballuar nevojat emergjente dhe për të kompensuar mungesën e qasjes në burime financiare alternative. P.sh., kompanitë në sektorin e ndërtimit dhe prodhimit kanë tendencë të grumbullojnë likujditet për të përballuar ciklet e zgjatura të arkëtimeve.

Gjatë periudhës 2020–2024, disa kompani në sektorin e shërbimeve dhe tregtisë raportuan një rritje të depozitave bankare për të kompensuar vonesat e arkëtimeve nga klientët dhe për të ruajtur qëndrueshmërinë në një mjedis të pasigurt ekonomik.

Normat e interesit në tregun shqiptar janë më të larta se mesatarja rajonale, duke ndikuar në mënyrat e menaxhimit të financave nga korporatat. Për shkak të kostos së lartë të kredive, kompanitë shqiptare preferojnë të mbajnë rezerva likuide për të financuar aktivitetet operacionale dhe investimet.

Mungesa e produkteve financiare alternative kufizon aftësinë e korporatave për të menaxhuar borxhin në mënyrë të leverdishme. Kjo i shtyn ato të shmangin marrjen e kredive afatshkurtra për të përballuar nevojat e përditshme.

Një studim i FMN-së në 2023 tregoi se ndërmarrjet e vogla dhe të mesme (SME) shqiptare mbështeteshin kryesisht te vetëkapitali, duke mbajtur deri në 20% të aktiveve në formën e likuiditeteve për të shmangur varësinë nga huatë me kosto të lartë.

Shoqëritë tregtare shqiptare (korporatat) shpesh hezitojnë të angazhohen në projekte kapitale afatgjata për shkak të pasigurisë ekonomike dhe mungesës së stabilitetit fiskal.

Likuiditeti përdoret më shpesh për projekte që ofrojnë kthim të shpejtë sesa për investime afatgjata. Meqenëse një pjesë e madhe e investimeve financohen nga para të gatshme, shoqëritë janë më pak të ekspozuara ndaj normave të interesit.

Kompanitë në sektorin e turizmit gjatë 2022–2024 përdorën para të gatshme të akumuluara për të financuar zgjerime të vogla, si hapja e njësive të reja ose përmirësimi i kapaciteteve ekzistuese, duke shmangur kreditë bankare.

Në disa raste, mbajtja e lartë e parave të gatshme lidhet me informalitetin dhe evazionin fiskal:

Një pjesë e bizneseve shqiptare preferojnë të përdorin para të gatshme për të shmangur tatimet ose për të kryer transaksione jashtë sistemit formal financiar.

Për shkak të mangësive në sistemin financiar dhe fiskal, disa kompani raportojnë pasaktësi në menaxhimin e likuiditetit.

Në sektorin e tregtisë me pakicë, raportet nga Banka e Shqipërisë kanë treguar një tendencë të lartë të përdorimit të parasë së gatshme për transaksione të mëdha, duke treguar informalitetin e lartë të ekonomisë.

Pasiguria në mjedisin ekonomik shqiptar, përfshirë luhatjet e inflacionit, zhvlerësimi i Euros dhe dollarit amerikan, si dhe ndryshimet e politikave fiskale ndikojnë në vendimet e korporatave për të mbajtur para të gatshme. Korporatat mbajnë likuiditet për të përballuar pasiguri si rritja e papritur e kostove ose ulja e kërkesës. Ato janë më të prirura të ruajnë stabilitet sesa të rrezikojnë përmes investimeve të mëdha.

Gjatë krizës energjetike të 2022–2023, shumë kompani industriale dhe tregtare shqiptare përdorën rezervat e parave të gatshme për të përballuar rritjen e çmimeve të energjisë dhe për të mbajtur operacionet.

Në Shqipëri, mbajtja e parave të gatshme nga korporatat jofinanciare është një strategji mbijetese dhe përshtatjeje ndaj një tregu financiar të kufizuar dhe një mjedisi ekonomik të paqëndrueshëm. Kjo situatë reflekton mungesën e opsioneve të financimit dhe pasigurinë makroekonomike, duke nxitur firmat të përdorin likuiditetin si një mjet për të ruajtur fleksibilitetin dhe stabilitetin operacional.

[1] Korporatat jofinanciare janë entitete juridike që angazhohen kryesisht në aktivitete ekonomike jofinanciare, si prodhimi i mallrave dhe ofrimi i shërbimeve. Ato përbëjnë një sektor të rëndësishëm në ekonominë e një vendi dhe zakonisht kategorizohen sipas aktivitetit të tyre kryesor.

[2] https://www.imf.org/-/media/Files/Publications/WP/2024/English/wpiea2024245-print-pdf.ashx