Shqipëria investon shumë, por realizon pak, një histori e deficiti të madh të zbatimit

Çdo vit, shteti shqiptar derdh në infrastrukturë mes 5% dhe 7% të PBB-së – një nivel që duket mbresëlënës dhe qëndron mbi mesataren e vendeve të rajonit. Miliona euro shkojnë për rrugë, shkolla, rrjete uji, sisteme kullimi dhe projekte zhvillimi urban e turistik. Por nëse shikoni rrugët që mbeten të papërfunduara, projektet që nisin me bujë e harrohen pas disa vitesh, apo kostot që fryhen pa pushim, kuptoni se diçka nuk shkon.

Studimi i ri i thelluar i ALTAX Observatory, bazuar në analizën e mbi 350–400 projekteve reale, zbulon një realitet të hidhur: Shqipëria nuk vuan nga mungesa e parave, por nga një krizë sistemike ekzekutimi që i kushton ekonomisë dhe qytetarëve mesatarisht 0.8 deri në 1.4% të PBB-së çdo vit.

Çfarë tregon realiteti në terren?

Shkalla e përfundimit të projekteve (Finish Rate) është dramatikisht e ulët: vetëm 5–8%. Kjo do të thotë se vetëm një në katërmbëdhjetë projekte arrin të përfundojë në kohë dhe të vihet plotësisht në shërbim të publikut. Shumica e tyre vonohen mesatarisht 2.5 deri në 5 vjet, ndërsa kostot rriten mesatarisht 25–40% (dhe deri në 60% në disa projekte urbane e turistike).

Një tjetër problem madhor është mbiprogramimi. Në Dokumentin e Politikave Prioritare 2027–2029, portofoli i projekteve arrin vlerën e 14.83 miliardë euro, ndërsa kapaciteti real fiskal i vendit është vetëm 8.3 miliardë euro, pra 2.25 herë më shumë sesa mund të përballojmë realisht. Vetëm 36% e këtyre projekteve janë plotësisht të gatshme (të maturuara). Për më tepër, 73% e projekteve nuk kanë shënuar asnjë ndryshim statusi midis dy dokumenteve planifikuese mbeten të ngecur për vite të tëra në letër.

Si rezultat, humbjet kumulative ekonomike për periudhën 2020–2028 vlerësohen në 159 deri në 260 miliardë lekë. Efekti shumëfishues (multiplikatori fiskal) ka rënë nën 1.0, duke prodhuar vetëm 60–80 lekë vlerë të re për çdo 100 lekë të investuara. Me fjalë të tjera, paratë po digjen pa dhënë rendimentin e duhur për ekonominë.

Çfarë mund të ndryshojë?

Studimi nuk mbetet vetëm në diagnozë. Ai krahason me përvojën e suksesshme të vendeve si Gjeorgjia (që e ngriti Finish Rate-in nga 12% në 31% brenda 4 vitesh) dhe propozon një paketë reformash konkrete dhe të zbatueshme:

• Krijimin e një Single Project Pipeline digjitale transparente;
• Një Njësi të Menaxhimit të Investimeve Publike (PIM) të pavarur;
• Vendosjen e një tavani fiskal ligjor për të shmangur mbiprogramimin;
• Kontrata performuese me shpërblime dhe penalitete të qarta.

Nëse zbatohen këto reforma, Shqipëria mund të kursejë 120–170 miliardë lekë deri në vitin 2030, të ngrejë shkallën e përfundimit të projekteve në 25–30% brenda 3–4 vitesh dhe të rrisë ndjeshëm mundësinë për të përthithur fondet europiane IPA III dhe Plani i Rritjes.

Shqipëria nuk ka mungesë fondesh. Ka mungesë vullneti politik për të ndryshuar rregullat e lojës.

Ky studim është një thirrje për veprim të menjëhershëm drejtuar qeverisë, opozitës, donatorëve ndërkombëtarë dhe gjithë shoqërisë civile. Sepse investimet publike efikase janë çelësi për rritje ekonomike reale, punësim dinjitoz, shërbime më të mira për qytetarët dhe një të ardhme më të mirë për vendin.

Lexoni studimin e plotë Deficiti i zbatimit të Investimeve Publike në Shqipëri