Si mund të tatohet më drejt akumulimi i madh pasiv i pasurisë në Shqipëri, pa dëmtuar kapitalin produktiv dhe investimin?

Ekonomia shqiptare po kalon një transformim të shpejtë ekonomik, ku pasuria po akumulohet në mënyrë të pabarabartë, kryesisht në formë pasive dhe të përqendruar. Debati për aplikimin e një tatimi mbi pasurinë (wealth tax) është legjitim, por duhet ndërtuar mbi realitetin shqiptar: informalitet të lartë, dobësi administrative, përqendrim ekstrem të kapitalit në Tiranë dhe nevojën për të mos dëmtuar investimin produktiv. Një tatim klasik vjetor mbi gjithë pasurinë neto do të ishte teknikisht i parakohshëm dhe potencialisht kundërproduktiv. Modeli më i përshtatshëm për Shqipërinë është një qasje e synuar, graduale dhe inteligjente.

Pse tema e taksimit të pasurisë po bëhet e rëndësishme ?

Tema po bëhet gjithnjë e më relevante në Shqipëri për shkak të përqendrimit të fortë territorial dhe financiar.

Ekonomia shqiptare shfaq një përqendrim shumë të madh të kapitalit në Tiranë, një rritje të fortë të çmimeve të pasurive të paluajtshme, një zgjerim të depozitave bankare në pak duar, si dhe një diferencë në rritje midis pasurisë së akumuluar dhe të ardhurave nga puna.

Kjo situatë tregon qartë se sistemi aktual tatimor takson relativisht lehtë pasurinë e akumuluar, ndërsa takson më shumë punën dhe konsumin.

Mesatarja është rreth 8.5 milionë lekë për familje (mediana më e ulët), me shumicën e pasurisë në prona të paluajtshme (deri 95% e familjeve kanë 1-2 prona). Pasuria neto tregon pabarazi të lartë: 10% më të pasurit zotërojnë rreth 30-36% të pasurisë totale.

Si rezultat, lind një debat i justifikuar për drejtësinë fiskale, efikasitetin ekonomik dhe pabarazinë territoriale midis kryeqytetit dhe rajoneve të tjera.

Sistemi aktual tatimor takson relativisht lehtë pasurinë e akumuluar (tatim mbi pronë të ulët, pa taksë pasurie klasike) ndërsa takson më shumë punën dhe konsumin. Kjo gjeneron debate për drejtësi fiskale, efikasitet ekonomik dhe pabarazi territoriale (Tiranë vs. rajone). Perceptimi i qytetarëve për pabarazi është shumë më i lartë (rreth 36) se Gini zyrtar (29.4).

Por, problemi kryesor për zbatimin e një takse pasurie klasike është infrastruktura fiskale ende e dobët.

Qeveria ende nuk disponon infrastrukturën e nevojshme fiskale për të zbatuar një taksë pasurie klasike. Një tatim i tillë funksional kërkon një regjistër të saktë të pasurisë, vlerësim realist të tregut, transparencë të plotë pronësie, kontroll efektiv mbi kapitalin offshore dhe një administratë tatimore shumë të avancuar. Në Shqipëri vazhdojnë të ekzistojnë informalitet pronësor, nënvlerësim i transaksioneve, pasuri të padeklaruara, ekonomi cash e madhe dhe probleme serioze me kadastrën dhe pronësinë.
Për këto arsye, një tatim klasik mund të prodhojë arbitraritet, të favorizojë fshehësit e pasurisë dhe të godasë kapitalin formal. Shumë vende europiane (Francë, Suedi etj.) e hoqën taksën e pasurisë për shkak të largimit të kapitalit, kostove administrative të larta dhe të ardhurave të ulëta (mesatarisht 0.2% e PBB-së).

Diskutimet e FMN-së për Shqipërinë theksojnë nevojën urgjente për modernizimin e sistemit të taksimit të pronës si një nga burimet kryesore të të ardhurave pa dëmtuar rritjen. Në konsultimet Article IV të 2024 dhe 2025, FMN rekomandon me forcë reformën e taksës së pronës bazuar në vlerën e tregut (market value-based property tax), duke e konsideruar atë si një masë “growth-friendly” që mund të gjenerojë deri në 0.2–0.4% të PBB-së shtesë.
FMN kritikon vonesat në zbatim (reforma është shtyrë disa herë, tani parashikohet për 2026–2028) dhe insiston për krijimin e një kadastre fiskale funksionale, vlerësim masiv të pronave, konsolidim të taksave mbivendosëse dhe koordinim më të mirë midis bashkive dhe administratës qendrore. Sipas FMN-së, taksa aktuale e pronës jep vetëm rreth 0.3% të PBB-së, ndër më të ulëtat në rajon, dhe potenciali i papërdorur është i konsiderueshëm nëse kalon në vlerë reale tregu.

Rekomandimet e OECD për Shqipërinë përputhen në linjë të përgjithshme me ato të FMN-së dhe fokusohen te forcimi i taksimit të pronës si një instrument efikas për të ardhura fiskale, decentralizim dhe drejtësi. OECD, në kuadrin e Western Balkans Competitiveness Outlook dhe raporteve të përgjithshme mbi taksimin e pronës në vendet e Evropës Lindore, rekomandon kalimin nga taksa e pronës e bazuar në vlerë kadastrale të vjetruar në një sistem të bazuar në vlerën reale të tregut. Kjo do të rriste të ardhurat pa dëmtuar rritjen ekonomike, do të ulte spekulimin në pasuri të paluajtshme dhe do të mbështeste decentralizimin fiskal.
OECD thekson gjithashtu se taksat mbi trashëgiminë dhe dhuratat, kur dizenjohen mirë (progresive dhe me pragje të arsyeshme), janë një nga mjetet më pak dëmtuese për të reduktuar pabarazinë ndërbreznore pa penalizuar krijimin e pasurisë. Organizata shfaqet kundër një takse të gjerë vjetore mbi pasurinë neto për shkak të kostove të larta administrative, rrezikut të largimit të kapitalit dhe efektit negativ mbi kursimet dhe investimet, duke preferuar taksa të synuara mbi asetet jo-produktive dhe luksoze.

Çfarë do të kishte më shumë kuptim për Shqipërinë?

Për Shqipërinë do të ishte shumë më realiste dhe efektive një model gradual me pesë shtylla kryesore. Këto shtylla paraqiten në tabelën e mëposhtme për një pasqyrë të qartë dhe të organizuar, ku për disa nga to ka një fillim ende të pakonsoliduar në zbatim.

Nr.	Shtylla	Përshkrim i detajuar
i	Tatim real mbi pronën e luksit	Jo mbi apartamentin normal familjar, por mbi vila shumë luksoze, rezidenca të dyta ose të treta dhe prona të pashfrytëzuara me vlerë shumë të lartë. Ky tatim takson stokun pasiv të pasurisë, pa dëmtuar investimin produktiv dhe tashmë është në zbatim.
ii	Tatim progresiv mbi trashëgiminë e madhe	Shqipëria ka pothuajse mungesë reale të taksimit efektiv të trashëgimisë. Sipas analizave të OECD dhe FMN-së, kjo është një nga format më pak dëmtuese ekonomikisht, sepse nuk penalizon krijimin e pasurisë, por moderon trashëgiminë ekstreme ndërbreznore. Ligji ka nevojë të rishikohet në këtë pikë.
iii	Taksim më inteligjent i pasurive të paluajtshme urbane	Sot një pjesë e madhe e kapitalit është e ngrirë në apartamente bosh, troje spekulative dhe ndërtime që mbajnë çmimet artificialisht të larta. Një sistem modern mund të ulë spekulimin dhe të nxisë përdorimin produktiv të kapitalit. Ligji dhe praktika ka nevojë të rishikohet në këtë pikë.
iv	Regjim filantropik me incentiva reale	Shqipëria mund të krijojë zbritje fiskale reale për donacione sociale, fondacione filantropike të monitoruara dhe incentivim të fortë për financimin e shëndetësisë, arsimit dhe kërkimit. Aktualisht incentivat janë shumë të dobëta dhe nuk kanalizojnë siç duhet kapitalin privat drejt interesit publik.
v	Minimum takse mbi pasurinë e pajustifikuar	Ky mekanizëm aktivizohet kur ka mospërputhje ekstreme midis të ardhurave të deklaruara dhe pasurisë reale. Ai lidhet kryesisht me luftën kundër evazionit, ekonomisë informale dhe pastrimit të parave, duke qenë më relevant se një taksë pasurie klasike.

Perpjekjet ligjore për taksimin e pronës dhe rezultatet e dobëta deri më sot tregojnë sfida të vazhdueshme. Qeveria ka bërë disa tentativa për reformë, duke përfshirë ligjin për kalimin në vlerë tregu dhe krijimin e kadastres fiskale, por zbatimi ka qenë i ngadaltë dhe joefektiv. Të ardhurat nga taksa e pronës mbeten të ulëta (rreth 0.3% të PBB-së), pavarësisht rritjeve të vogla në vitet e fundit falë kadastres së pjesshme. Shkaqet kryesore janë regjistrimi i paplotë i pronave, vlerësimi i vjetruar, përjashtime të tepërta, informaliteti i lartë, koordinimi i dobët midis institucioneve dhe rezistenca politike dhe sociale. FMN ka paralajmëruar se pa një strategji të plotë dhe të përshpejtuar, reforma rrezikon të mos japë rezultatet e pritura.

Shembuj nga vendet fqinje tregojnë se shumica e tyre shmangin taksën e pasurisë klasike vjetore mbi pasurinë neto dhe preferojnë taksa të synuara mbi pronën, luksin ose trashëgiminë.
Në Greqi, nuk ekziston një taksë pasurie e përgjithshme, por aplikohet ENFIA (tatim vjetor mbi pronën), i cili ka elementë progresivë për pronat e shtrenjta (tatim shtesë kur vlera totale kalon 250.000–400.000 euro). Efektivisht, për pronat luksoze në zona të larta si Athina ose bregdeti, barra tatimore mund të arrijë 0.5–0.95%.
Në Malin e Zi, tatimi vjetor mbi pronën varion nga 0.25% deri në 1% të vlerës kadastrale, me tendenca drejt taksimit progresiv për pronat shumë të shtrenjta në blerje (deri në 6% për vlera mbi 500.000 euro).
Në Maqedoninë e Veriut, tatimi mbi trashëgiminë është 0% për trashëgimtarët e parë (fëmijë, bashkëshort) dhe 2–5% për të tjerët, ndërsa tatimi mbi pronën mbetet i ulët.
Në Kosovë dhe Serbi, nuk ka taksë pasurie klasike, por taksa të moderuara mbi pronën e paluajtshme dhe tatime të ulëta mbi trashëgiminë. Këto shembuj tregojnë se vendet fqinje fokusohen më shumë te taksimi i pasurisë jo-produktive ose luksoze sesa te një tatim i gjerë vjetor.

Një taksë pasurie e dizenjuar keq mbart rreziqe të konsiderueshme politike dhe ekonomike. Ajo mund të largojë kapitalin formal jashtë vendit, të nxisë transferime offshore, të godasë investimin, të ulë kursimet e deklaruara dhe të rrisë informalitetin.
Shumë vende europiane e kanë hequr taksën e pasurisë klasike pikërisht për këto arsye. Prandaj, debati serioz nuk duhet të jetë thjesht “të taksojmë të pasurit”, por “si të tatojmë më mirë pasurinë jo-produktive dhe rentën ekonomike”.
Në përfundim, për Shqipërinë ky debat ka vlerë të plotë vetëm nëse fokusohet te drejtësia fiskale, te produktiviteti i kapitalit, te ulja e spekulimit, te financimi i shërbimeve publike dhe te reduktimi i pabarazisë territoriale. Megjithatë, një taksë pasurie klasike mbi gjithë pasurinë neto ka gjasa të jetë teknikisht i parakohshëm, administrativisht i vështirë dhe potencialisht joefektiv në kushtet aktuale shqiptare.
Modeli më racional është “targeted taxation of passive wealth and luxury assets”, pra një taksim i synuar mbi pasurinë pasive dhe asetet e luksit, e jo një tatim i përgjithshëm vjetor mbi çdo kapital privat.
Zbatimi gradual, i shoqëruar me reforma të thella në kadastrë, transparencë dhe luftë kundër evazionit, do të mund të balanconte drejtësinë me ruajtjen e dinamizmit ekonomik.