Faljet e gjobave dhe taksave vlejnë pak dhe dëmtojnë shumë

Premtimet për ulje ose zerim të tatimeve dhe taksave, falje gjobash, detyrimesh shpesh sjellin efekte negative të mëdha që tejkalojnë përfitimet e pretenduara.

Këto politika duhet të merren parasysh me kujdes për të shmangur destabilizimin e sistemit fiskal.

Premtimet për ulje ose zerim të taksave, ndonëse tërheqëse politikisht, mund të sjellin pasoja të rëndësishme sociale, ekonomike dhe ligjore:

1. Margjinalizimi ekonomik dhe social: Grupi që nuk përfiton nga lehtësimet fiskale ndien diskriminim. Kjo bie ndesh me parimet e barazisë fiskale të përfshira në Nenin 18 të Kushtetutës së Shqipërisë, që garanton trajtim të barabartë përpara ligjit.

2. Ulja e të ardhurave publike: Heqja e taksave dëmton buxhetin e shtetit, duke rrezikuar financimin e shërbimeve publike. Sipas Ligjit Nr. 9920 “Për Procedurat Tatimore”, një sistem i qëndrueshëm fiskal është thelbësor për mbarëvajtjen e shtetit.

3. Rritja e shmangieve tatimore: Grupet që mbeten të tatueshme shpesh kërkojnë mënyra për të shmangur detyrimet, duke shkelur Nenin 180 të Kodit Penal, që ndëshkon shmangien tatimore.

4. Perceptimi i padrejtësisë dhe konfliktet sociale: Favorizimi i një grupi (si bizneset e vogla) krijon tensione mes grupeve të ndryshme ekonomike. Kjo përkeqësohet kur sistemi nuk i mban të gjitha grupet përgjegjëse në mënyrë të barabartë.

5. Ndërlikimi i zbatimit: Sistemet tatimore me zero taksa janë më të vështira për t’u monitoruar dhe administruar. Ligji për Administratën Tatimore thekson nevojën për efikasitet në mbledhjen e të ardhurave, të cilën këto politika e pengojnë.

Në vendet ku janë aplikuar ulje drastike taksash, si Greqia gjatë krizës së borxhit, u vu re rritje e borxhit publik dhe e evazionit fiskal.

SHBA ne vitet ‘90s bëri reduktimet e mëdha të taksave, të cilat çuan në rritjen e borxhit publik dhe ulje të investimeve në shërbimet publike.

Vende të ndryshme të Europës Lindore kanë aplikuar ndër vite taksa të ulëta (me qëllim të stimulimit të setkorëve të ekonomisë dhe tërheqjen e investimeve të huaja, apo edhe për arsye sociale), por kjo politikë e gabuar solli ulje të cilësisë së jetesës për shkak të mungesës së financimeve publike.

Një sistem fiskal i paqëndrueshëm, si ai i propozuar me taksa zero, shpesh çon në papërgjegjshmëri buxhetore, duke penguar zbatimin e politikave sociale dhe investimet publike.

Në fund, premisat për “taksë 0%” shpesh janë politike dhe jo të bazuara në realitetin ekonomik e fiskal.

Kush i paguan kostot e nje politike te tillë të papergjegjshme?

Një politikë për ulje ose heqje të taksave mund të duket tërheqëse, por kostoja e saj bie mbi shtresa të ndryshme të shoqërisë dhe sjell pasoja të rëndësishme. Ja kush i paguan dhe si:

1. Të ardhurat e humbura dhe financimi publik
Heqja e taksave zvogëlon të ardhurat e shtetit, duke penguar financimin e shërbimeve publike si arsimi, shëndetësia dhe infrastruktura.

Në këtë rast, grupet më vulnerabël, si shtresat me të ardhura të ulëta, preken më shumë, pasi mbështeten më tepër te këto shërbime.

2. Shtresat që nuk përfitojnë
Përfitimet nga uljet e taksave shpesh janë të njëanshme dhe favorizojnë grupet me të ardhura më të larta, ndërsa shtresat e ulëta mbeten të papërkrahura.

Bizneset e vogla ose individët që paguajnë taksa të ulëta përballen me ndjenja margjinalizimi, pasi kontributi i tyre konsiderohet i padrejtë krahasuar me përfitimet që marrin të tjerët.

3. Rritja e borxhit publik
Për të mbuluar hendekun e krijuar nga të ardhurat e humbura, shteti detyrohet të marrë borxhe. Në këtë rast, kostoja bie mbi brezat e ardhshëm, të cilët do të paguajnë për një barrë fiskale të lartë në të ardhmen.

4. Taksat indirekte dhe inflacioni
Kur të ardhurat nga tatimet zvogëlohen, qeveria mund të rrisë taksat indirekte (si TVSH-ja), që prekin më shumë konsumatorët e zakonshëm, veçanërisht ata me të ardhura të ulëta.

Heqja e taksave shpesh çon në rritje të deficitit dhe inflacionit, që dobëson fuqinë blerëse të popullsisë.

5. Sektori privat dhe konkurenca
Politikat e tilla shpesh dëmtojnë sektorët privatë që mbështeten në konkurrencë të barabartë. Kur disa grupe përjashtohen nga taksat, ndërmarrjet e tjera humbasin avantazhin dhe shkojnë drejt falimentimit ose zhvendosjes.

6. Shkeljet ligjore dhe evazioni fiskal
Kur disa grupe marrin lehtësime, të tjerët janë të nxitur të shmangin pagesën e taksave, duke përfituar nga boshllëqet ligjore. Sipas Neneve 180 dhe 181 të Kodit Penal Shqiptar, shmangia fiskale dëmton sigurinë ekonomike të vendit.

Heqja e taksave ose ulja e tepruar është një politikë afatshkurtër, që çon në kosto afatgjata për qytetarët e zakonshëm, brezat e ardhshëm dhe shtresat më të dobëta të shoqërisë. Një sistem tatimor i drejtë dhe i qëndrueshëm është thelbësor për mirëqenien e përgjithshme dhe barazinë sociale.

Po përvoja e Shqipërisë si është në këtë kontekst?

Politikat për ulje ose zerim të taksave në Shqipëri kanë sjellë pasoja të rëndësishme, të cilat mund të analizohen nga konteksti historik dhe ligjor:

1. Reduktimi i të ardhurave publike
Sipas raportimeve të Ministrisë së Financave, heqja e tatim-fitimit për bizneset e vogla në vitet e fundit ka shkaktuar ulje të të ardhurave buxhetore. Për shembull, Tatim-fitimi për bizneset e vogla dhe të mesme (2019-2021) përbënte një pjesë të konsiderueshme të buxhetit dhe reduktimi i tij uli financimin për investime publike.

2. Përjashtimi dhe margjinalizimi
Lehtësitë fiskale për grupe të caktuara (si bizneset me xhiro nën 14 milionë lekë) kanë krijuar ndjenjën e padrejtësisë tek bizneset më të mëdha që ende paguajnë tatime. Kjo bie ndesh me Ligjin Nr. 29/2023 “Për Tatimin mbi të Ardhurat”, që synon barazinë në detyrimet tatimore.

3. Rritja e evazionit fiskal
Heqja e taksave ka nxitur disa biznese të ndajnë aktivitetin e tyre për të përfituar nga pragjet më të ulëta tatimore, duke kontribuar në evazion fiskal. Kjo është dokumentuar nga raportet e Drejtorisë së Përgjithshme të Tatimeve, ku ndarja artificiale e biznesit ka qenë një praktikë e zakonshme për shmangie tatimore.

4. Mungesa e barazisë dhe konfliktet sociale
Heqja e taksave ka krijuar një hendek mes sektorëve të preferuar dhe atyre që mbartin barrën fiskale, duke rritur konfliktet sociale dhe tensionet ekonomike. Për shembull, grupet me xhiro mbi 14 milionë lekë ankohen për konkurrencë të padrejtë nga bizneset e vogla që nuk tatohen.

5. Borxhi publik dhe kostot për tatimpaguesit
Shqipëria, për të mbuluar deficitin e shkaktuar nga këto politika është detyruar të mbajë të lartë borxhin publik, i cili arriti 59.2% të PBB-së në 2023. Kjo përkthehet në kosto për qytetarët, përmes taksave indirekte si TVSH-ja, që u godet më shumë konsumatorët me të ardhura të ulëta.

6. Shembull konkret i ndërlikimeve
Heqja e tatim-fitimit për bizneset e vogla është ndërlidhur me rritje të informalitetit. Bizneset që përfitojnë nga ky lehtësim shpesh shmangin deklarimin e xhiros reale për të qëndruar brenda kufirit të lejuar.

Në Shqipëri, politika të tilla jo vetëm që kanë dëmtuar sistemin e të ardhurave publike, por edhe kanë përforcuar ndarjet ekonomike dhe tensionet sociale. Në vend të kësaj, një sistem progresiv i bazuar në barazi dhe transparencë, në përputhje me parimet e drejtësisë fiskale në Kushtetutën e Shqipërisë, do të ishte më i qëndrueshëm dhe efikas.

A ka të njëjtin efekt falja e gjobave me faljen e taksave?

Falja e gjobave dhe falja e taksave janë masa të ndryshme me efekte të ndryshme, por të dyja ndikojnë në sistemin fiskal dhe ekonomik:

1. Efekti ekonomik
Falja e taksave përkthehet në humbje të drejtpërdrejtë të të ardhurave publike. Kjo qasje ndikon në financimin e shërbimeve publike dhe krijon precedentë të rrezikshëm për kërkesa të ardhshme për lehtësime.
Falja mund të perceptohet si padrejtësi nga ata që kanë paguar rregullisht, duke nxitur shmangie të tatimeve në të ardhmen.
Ndërkohë, falja e taksave rrezikon të përkeqësojë deficitin buxhetor dhe të dëmtojë drejtësinë fiskale.

Nga ana tjetër, falja e gjobave ndikon më pak në të ardhurat publike, pasi gjobat përfaqësojnë penalitete, jo burimin kryesor të buxhetit. Megjithatë, kjo mund të ulë disiplinën tatimore.
Një synim në këtë mes është të ndihmojë tatimpaguesit/qytetarët të kthehen në sistemin formal apo drejt zbatimit të ligjit, por rrezikon të përçohet mesazhi se mosrespektimi i rregullave kur nuk ka reagime të qëndrueshme për raste shkeljesh të përsëritura.
Por, falja e gjobave ka efekt më të kufizuar dhe nëse bëhet shpesh, ul autoritetin dhe besueshmërinë e institucioneve tatimore.

Në Shqipëri, faljet e gjobave janë aplikuar për të nxitur formalizimin e biznesit. Sipas Drejtorisë së Përgjithshme të Tatimeve, këto masa ndihmojnë për një afat të shkurtër, por nëse përsëriten shpesh, minojnë besimin dhe disiplinën fiskale. Në të kundërt, falja e taksave ka efekt më të madh negativ dhe destabilizon të ardhurat buxhetore.

Në lidhje me porpozimin e fundit politik duket se falja e gjobave mund të jetë një mjet për të sjellë qytetarët drejt zbatimit të normave dhe ligjeve.

Por a ka përfituar ekono0mia dhe buxheti në këto raste?

Në fakt, falja e taksave nuk ka sjellë përfitime sipas pritshmërive, pasi ato nuk janë miratuar për interesin publik, por për qëllime të grupimeve politike. Në vetvete falja e taksave nuk ka sjellë vlerë të qëndrueshme për ekonominë, madje e ka dëmtuar atë për disa arsye:

Së pari është dëmi në të ardhurat publike. Faljet e taksave dhe gjobave kanë reduktuar të ardhurat e buxhetit në vite, duke kufizuar financimin për shërbime si arsimi, shëndetësia dhe infrastruktura.

Së dyti, ato kanë përcjellë te publiku perceptimin e padrejtësisë tatimore. Tatimpaguesit e rregullt janë ndier të penalizuar, duke ulur moralin tatimor të tyre, por dhe duke nxitur evazionin.

Së treti, edhe sikur ato të kenë sjellë disa pozivitete nuk kanë ndihmuar zhvillimin afatgjatë, por i kanë shërbyer momentit duke çliruar fonde të familjeve dhe binzeseve që ishin peng i pagimit të gjobave dhe taksave. Por këto politika të papërgjegjshme kanë penguar zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik, pasi bizneset janë orientuar të përfitonin nga momente të tilla duke mos i ndihmuar sjelljes së tyre në pajtueshmëri me ligjin për vijimësinë

Ekonomia në fakt nuk përfiton nga këto politika, pasi qasja e saj zhvillimore është vetëm përmes reformave që mbështesin drejtësinë dhe qëndrueshmërinë tatimore, dhe jo nga masa afatshkurtra si faljet.
A ka patur dëm buxheti, ekonomia, morali tatimor në historine e tre dekadave të fundit në Shqipëri?

Në fakt po të shikojmë një historik të shkurtër të faljeve fiskale në dekadat e fundit duket se ndikimi i tyre ka qenë me efekte negative. Ndërhyrjet e përsëritura pa strategji të qarta kanë dëmtuar ekonominë e vendit dhe kanë ulur ndjeshëm moralin tatimor në shoqëri.

Viti 2011: Falja e gjobave për bizneset e vogla u pa si masë për të rritur formalizimin, por rezultoi në rritje të evazionit për shkak të mungesës së ndëshkimit.

Viti 2015: Qeveria shqiptare shpalli një falje fiskale, që përfshinte faljen e borxheve të taksave dhe detyrimeve të papaguara nga individët dhe bizneset, për të rritur mbledhjen e taksave dhe për të stimuluar aktivitetet ekonomike.

Viti 2017: Qeveria shqiptare implementoi një tjetër paketë amnistie fiskale, më të theksuar dhe më të gjerë se ajo e 2015-ës. Kjo amnisti kishte si objektiv të vazhdonte përpjekjet për pastrimin e borxheve të papaguara dhe për të rritur mbledhjen e të ardhurave.

Viti 2019: Heqja e tatimit për bizneset me xhiro nën 14 milionë lekë uli të ardhurat buxhetore dhe rriti ndarjen e ekonomisë mes bizneseve të vogla dhe të mëdha.

Nga sa është konkluduar nga të gjitha palët monitoruese është vërejtur se amnistitë fiskale të përsëritura kanë ndikuar negativisht në moralin tatimor dhe kanë shtuar praktikën e shmangieve të tatimeve në pritje të faljeve të tjera.

Gjatë tre dekadave të fundit, Shqipëria ka pësuar dëme të konsiderueshme në buxhet, ekonomi dhe moral tatimor, për shkak të vendimeve të paqëndrueshme dhe praktikave problematike.

Falje të shpeshta fiskale dhe amnisti të përsëritura kanë reduktuar të ardhurat publike. Nga këto masa shpesh kanë përfituar vetëm grupe të veçanta, duke krijuar boshllëqe të mëdha në buxhet.
Informaliteti në ekonomi ka mbetur një problem i vazhdueshëm. Sipas Bankës Botërore, deri në 2020, rreth 30-35% e ekonomisë shqiptare ishte informale, duke kufizuar ndjeshëm të ardhurat tatimore.
Vendime si taksa të ulëta për biznese të vogla ose falje të gjobave kanë çuar në konkurrencë të pabarabartë midis bizneseve të mëdha dhe të vogla.
Investimet publike në infrastrukturë, shëndetësi dhe arsim kanë vuajtur për shkak të mungesës së fondeve nga të ardhurat tatimore.
Përdorimi i vazhdueshëm i amnistive dhe faljeve fiskale ka dërguar një mesazh të qartë se respektimi i rregullave nuk është i detyrueshëm. Kjo ka dekurajuar ata që i respektojnë ligjet dhe ka nxitur evazionin fiskal.
Tatimpaguesit e rregullt shpesh janë ndier të penalizuar në krahasim me ata që kanë përfituar nga faljet ose shmangiet fiskale, duke ulur ndjeshëm besimin e tyre në sistemin tatimor.

Këto politika kanë patur ndikim negativ ndaj qasjes për një administrim tatimor bazuar te pajtueshmëria vullnetare me ligjet fiskale. Por, politikanët kanë dashur të përfitojnë kredite zgjedhore prej tyre dhe nuk ka qenë të interesuar të dëgjonin zërin e interesit të ekonomisë dhe tatimpaguesve të ndershëm.

Rezultati i papërgjegjshmërisë politike është ky sistem i dobët fiskal, me qasje anemike në financimin publik dhe stabilitetin ekonomik.

Politika shqiptare ka treguar një model negativ të përsëritur të masave të papërgjegjshme të faljeve fiskale, si qasje populiste, që kanë ndikuar në prishjen e moralit dhe nevojave të buxhetit për të ardhurat tatimore. Ndërkohë që situata ekonomike dhe financiare kërkonte reforma të mirëfillta dhe të qëndrueshme, përgjegjshmëria fiskale shpesh është lënë në hije nga interesat afatshkurtra politike.

Nëse politika vazhdon njësoj me qoka elektorale për falje gjobash dhe detyrimesh, atëherë e gjithë nisma për luftë ndaj informalitetit e humbet moralin e saj. Por ndikimi tjetër do të jetë përkeqësimi i mëtejshëm i problemeve të ekonomisë informale dhe hendeku mes sektorëve ekonomikë.
Përmirësimi kërkon reforma që nxisin transparencën dhe disiplinën fiskale, si dhe barazinë në zbatimin e ligjit.