Leku i fortë apo iluzioni i stabilitetit?

Kostot e fshehura të modelit ekonomik shqiptar dhe ekonomia e dyfishtë shqiptare me Lek të fortë në tregun formal, cash dhe gri në realitet.

Banka e Shqipërisë në Raportin Vjetor 2025 paraqet një skenar hipotetik që ka hyrë shpejt në qendër të debatit lidhur me pyetjen se çfarë do të ndodhte nëse euroja do të ishte mbajtur fikse në nivelin 115.5 lekë gjatë viteve 2023–2025.

Sipas BSH-së, ky opsion do të kishte sjellë inflacion 6–7% më të lartë, normë bazë interesi deri në 7%, rritje ekonomike vetëm 2.6% (nga 3.9% reale), papunësi në 9.7% dhe kredite me probleme tek bizneset deri në 7.5%. Mesazhi është i qartë, se forcimi i lekut ka qenë një “të keqe e domosdoshme” që na ka mbrojtur nga inflacioni dhe ka garantuar stabilitetin.

Por ky skenar, megjithëse teknikisht i përpunuar, mbetet një ushtrim i kufizuar dhe njëanshëm. Ai mbështetet në një kundërfakt artificial dhe nën-vlerëson kostot reale strukturore për ekonominë shqiptare, duke injoruar informalitetin e lartë, cash-in rekord, euroizimin ekstrem dhe sinjalet nga FMN, Banka Botërore, EBRD dhe Agjencia e Inteligjencës Financiare (AIF).

Një krahasim jo-realist

BSH-ja krahas një situate “fikse” në 115.5 lekë me realitetin e kursit të lirë plus ndërhyrje selektive (blerje rekord eurosh mbi 1 miliard euro vetëm në 2025). Ky konstruk nuk është realist. Shqipëria operon me regjim kursi i lirë (managed float), pa angazhim institucional për fiksim valutor. Një fiksim i tillë do të kërkonte ndërhyrje masive dhe do të rrezikonte kredibilitetin e bankës qendrore.

Krahasimi i vërtetë nuk është “lek shumë i fortë kundrejt lek shumë i dobët”, por kurs fleksibël me ndërhyrje vs një kurs më i balancuar dhe simetrik. Duke dramatizuar fiksimin si alternativë të vetme, raporti e bën lehtësisht të refuzueshme çdo kritikë ndaj forcimit të tepërt të lekut.

Kursi si simptomë, jo vetëm si instrument

BSH-ja thotë se forcimi i lekut uli inflacionin, prandaj një lek më i dobët do ta rriste atë me 6–7%. Ky është një interpretim njëdrejtimësh. Në realitet, inflacioni i ulët vjen edhe nga mungesa e kërkesës së brendshme të fortë, struktura importuese dhe efekti i eurozonës. Kursi është pasojë e flukseve valutore nga turizmi, remitancat në tërësi, FDI, por edhe flukse gri/informale dhe jo vetëm një instrument i pavarur.

FMN në raportin Article IV 2025 (dhjetor 2025) thekson, se forcimi i lekut është kryesisht i bazuar në fundamentalet, por institucioni rekomandon fleksibilitet më të madh të kursit të këmbimit dhe thekson rreziqet që vijnë nga informaliteti i lartë dhe euroizimi ekstrem.

Kostoja e fshehur, Dutch Disease dhe humbja e konkurrencës

Raporti thekson përfitimet anti-inflacioniste, por hesht për kostot reale të mbiçmimit të lekut:

• Humbje e konkurrueshmërisë për eksportuesit, fasonerinë, bujqësinë dhe prodhimin vendor (siç raporton edhe EBRD për 2025).
• De-industrializim gradual dhe zgjerim i deficitit tregtar strukturor.
• Mbështetje artificiale për modelin aktual të rritjes: turizëm + ndërtim + remitanca + konsum.

Ky fenomen njihet si Dutch Disease: flukset valutore forcojnë monedhën dhe dëmtojnë sektorët prodhues. Një kurs më afër 115.5 lekë mund të kishte nxitur prodhimin vendas dhe eksportet pa rrezikuar stabilitetin çmimesh në masën dramatike që pretendohet. REER (kursi real efektiv) ka shfaqur apreciacion të dukshëm, duke ndikuar negativisht konkurrencën reale.

Inflacioni dhe normat e interesit, një elasticitet i mbivlerësuar

Parashikimi i një inflacioni +6–7% me euro në 115.5 është i diskutueshëm. Në një ekonomi me informalitet të lartë, norma fitimi të mëdha tregtare dhe euroizim ekstrem (~50% e depozitave/kredive në euro), transmetimi i kursit te çmimet është i pjesshëm, i vonuar dhe jo-linear. Pjesë e efektit absorbohet nga marzhet ose ekonomia gri.

Sugjerimi për normë interesi deri në 7% duket ekstrem, sidomos në një ekonomi ku hapësira reale e politikës monetare është e kufizuar nga euroizimi dhe normat e ECB-së.

Pika më e dobët, Informaliteti dhe cash-i rekord

Gjatë 2023–2025, paraja fizike jashtë bankave ka arritur nivele rekord, rreth 4.6–4.8 miliardë euro (467 miliardë lekë në fund të 2025), një nga nivelet më të larta në Europë relative me PBB-në. Kjo rritje ka ndodhur paralelisht me forcimin e lekut në tregun formal.

Raportet e FMN-së, Bankës Botërore dhe AIF-së identifikojnë cash-in masiv dhe zyrat e këmbimit si rreziqe të larta për pastrim parash. Një kurs më realist (afër 110–115 lekë) mund të kishte ulur incentivën për mbajtje euro cash jashtë sistemit dhe të ndihmonte formalizimin. Politika aktuale mban një lek të fortë në letër, por lejon ekonominë gri të vazhdojë të lulëzojë me para fizike duke krijuar një ekonomi të dyfishtë ku bizneset formale paguajnë çmimin e konkurrencës së pandershme.

Në mbyllje, problemi nuk është nëse euroja është 115 apo afër 100 lekë. Problemi është që ekonomia jonë reagon kaq fort ndaj kursit sepse i mungon një bazë prodhuese e gjerë që ta absorbojë atë, ndërsa informaliteti dhe cash-i i lartë deformojnë sinjalet e tregut.

Një analizë serioze duhet të matë REER (kursin real efektiv), produktivitetin, strukturën e eksporteve dhe të integrojë politika fiskale, industriale, anti-informalitet dhe de-euroizim gradual. Vetëm atëherë trade-off-i inflacion vs konkurrencë bëhet i menaxhueshëm.

BSH-ja ka të drejtë të ruajë stabilitetin çmimesh, por duhet të jetë më transparente lidhur me kostot reale të një kursi shumë të fortë për sektorët realë të ekonomisë dhe të bashkëpunojë më ngushtë me AIF-në dhe institucionet ndërkombëtare për të trajtuar rrënjën e problemit.