Raporti mbi Projektin Zvërnec–Pishë Poro–Nartë

Raporti i ALTAX Observatory mbi projektin e zhvillimit turistik Zvërnec–Pishë Poro–Nartë paraqet një vlerësim të pavarur të fizibilitetit ekonomik, mjedisor dhe institucional të një prej investimeve private më të mëdha të shpallura në historinë moderne të Shqipërisë, me një vlerë të deklaruar mbi 4 miliardë euro dhe një potencial të raportuar për rreth 10,000 vende pune.

Analiza është ndërtuar mbi dokumentacionin publik të disponueshëm deri në qershor 2026 dhe merr në konsideratë edhe sqarimet publike të dhëna nga Kryeministri lidhur me konfigurimin përfundimtar të projektit, duke e vendosur atë në krahasim me standardet e Bashkimit Europian dhe praktikat e OECD-së.

Vlerësimi fokusohet jo mbi deklaratat politike apo promovuese të investimit, por mbi cilësinë e qeverisjes, transparencës dhe dokumentimit institucional që e mbështet atë.

Gjetja kryesore e raportit është se projekti, në gjendjen aktuale të informacionit publik, nuk mund të vlerësohet përfundimisht as si sukses ekonomik dhe as si dështim mjedisor.

Megjithëse deklarimet e fundit publike kanë sjellë sqarime të rëndësishme mbi disa elementë të projektit, veçanërisht lidhur me heqjen e marinës nga projekti final, mosprekjen e lagunës së Nartës dhe kufizimin e zhvillimit në prona me tituj të regjistruar pronësie, mungojnë ende instrumentet bazë ligjore, teknike dhe ekonomike që do të lejonin një gjykim objektiv dhe të verifikueshëm.
Problemi kryesor nuk lidhet me madhësinë e investimit, por me hendekun që vazhdon të ekzistojë midis transparencës deklarative dhe transparencës dokumentare.

Raporti evidenton disa dimensione kritike që lidhen drejtpërdrejt me përputhshmërinë ligjore dhe institucionale të projektit.
Së pari, pavarësisht deklarimeve se projekti është ridizenjuar dhe është rikthyer për rishikim nga institucionet përgjegjëse, nuk rezulton ende i publikuar Vlerësimi i Ndikimit në Mjedis, duke e bërë të pamundur verifikimin e pavarur të ndikimeve reale mbi ekosistemin përreth dhe përputhshmërinë me Direktivën 2011/92/BE dhe legjislacionin shqiptar për VNM.
Së dyti, struktura e pronësisë përmes mekanizmave korporativë ndërkombëtarë vazhdon të kufizojë identifikimin e drejtpërdrejtë të pronarëve përfitues, duke mbajtur të hapur diskutimin mbi standardet e transparencës të Direktivës (BE) 2018/843 dhe praktikave të FATF.
Së treti, mungon ende një analizë e publikuar kosto–përfitim dhe një studim i plotë ekonomik që të justifikojë pretendimet për ndikim të konsiderueshëm në PBB dhe në ekonominë kombëtare.
Së katërti, nuk është bërë publik dokumentacioni që do të mundësonte verifikimin e plotë të zbatimit të parimeve të Konventës së Aarhusit mbi informimin dhe pjesëmarrjen publike në vendimmarrjen mjedisore. Së fundi, raporti vëren se precedenti institucional që krijohet nga trajtimi i një projekti të kësaj shkalle ka rëndësi të veçantë për standardet e ardhshme të transparencës dhe llogaridhënies publike.

Në bazë të këtyre elementeve është ndërtuar Indeksi i Transparencës së Projektit, i cili mat disponueshmërinë dhe aksesueshmërinë e dokumenteve bazë ligjore, teknike dhe institucionale. Deklarimet publike të muajit qershor 2026 përmirësojnë nivelin e informacionit të disponueshëm për publikun dhe reduktojnë disa prej pasigurive që ekzistonin më parë mbi konfigurimin territorial dhe mjedisor të projektit.
Megjithatë, për shkak të mungesës së dokumentacionit teknik të verifikueshëm, projekti vazhdon të klasifikohet në kategorinë e transparencës së ulët, duke reflektuar jo domosdoshmërisht një vlerësim negativ të investimit në vetvete, por mungesën e standardeve të dokumentimit publik që kërkohen për investime strategjike të kësaj natyre.

Raporti zhvillon gjithashtu tre skenarë të mundshëm të ecurisë së projektit.
Në skenarin optimist, deklarimet e fundit publike shoqërohen me publikimin e plotë të dokumenteve teknike, mjedisore dhe ekonomike, duke reduktuar ndjeshëm rreziqet institucionale dhe duke rritur besueshmërinë e procesit.
Në skenarin e vazhdimit pa ndryshime substanciale në transparencën dokumentare, debati publik dhe institucional mbetet i karakterizuar nga pasiguri dhe kontestime, me pasoja potenciale për proceset e monitorimit europian.
Në skenarin e konfliktit administrativ ose gjyqësor, mungesa e dokumentacionit të plotë mund të prodhojë vonesa, kosto shtesë dhe rreziqe reputacionale për të gjitha palët e përfshira.

Raporti thekson se projekti lidhet drejtpërdrejt me procesin e integrimit të Shqipërisë në Bashkimin Europian, veçanërisht me Kapitullin 27 për mjedisin, por edhe me standardet e transparencës, qeverisjes së mirë dhe pjesëmarrjes publike. Deklarimet për heqjen e marinës dhe mosprekjen e lagunës së Nartës mund të reduktojnë pjesërisht ekspozimin ndaj kritikave mjedisore, por institucionet europiane do të vlerësojnë përputhshmërinë mbi bazën e dokumenteve zyrtare dhe jo të deklaratave publike. Për këtë arsye, sfida kryesore mbetet kalimi nga komunikimi publik në transparencë të plotë institucionale.

Në përfundim, raporti arrin në vlerësimin se projekti përfaqëson potencialisht një mundësi të rëndësishme ekonomike për Shqipërinë, ndërsa njëkohësisht mbetet një provë e rëndësishme për kapacitetin institucional të vendit për të garantuar transparencë, llogaridhënie dhe respektim të standardeve europiane. Çështja themelore nuk është nëse investimi është i madh apo i vogël, por nëse ai zhvillohet mbi bazën e dokumentacionit të plotë, procedurave të verifikueshme dhe transparencës së nevojshme publike. Sa më i madh dhe më i ndjeshëm të jetë një investim, aq më e lartë duhet të jetë transparenca që e shoqëron atë.
Në këtë kuptim, deklarimet e fundit publike përfaqësojnë një hap pozitiv drejt sqarimit të projektit, por ende nuk zëvendësojnë nevojën për publikimin e dokumentacionit të plotë që mundëson verifikimin e pavarur të pretendimeve të bëra.