Raporti mbi Projektin Zvërnec–Pishë Poro–Nartë

Raporti i ALTAX Observatory mbi projektin e zhvillimit turistik Zvërnec–Pishë Poro–Nartë paraqet një vlerësim të pavarur të fizibilitetit ekonomik, mjedisor dhe institucional të një prej investimeve private më të mëdha të shpallura në historinë moderne të Shqipërisë, me një vlerë të deklaruar mbi 4 miliardë euro dhe një potencial të raportuar për rreth 10,000 vende pune. Analiza është ndërtuar mbi dokumentacionin publik të disponueshëm deri në maj 2026 dhe e vendos projektin në krahasim me standardet e Bashkimit Europian dhe praktikat e OECD, duke u fokusuar jo në vlerësimet deklarative të investimit, por në cilësinë e qeverisjes dhe transparencës institucionale.

Gjetja kryesore e raportit është se projekti, në gjendjen aktuale të dokumentacionit, nuk mund të vlerësohet as si sukses ekonomik dhe as si dështim mjedisor, për shkak të mungesës së instrumenteve bazë ligjore dhe të transparencës së nevojshme për një gjykim objektiv. Problemi qendror nuk lidhet me madhësinë e investimit, por me nivelin shumë të ulët të transparencës institucionale, i matur në vetëm 8 pikë nga 100 sipas Indeksit të Transparencës së Projektit të ALTAX Observatory.

Raporti evidenton disa dimensione kritike që lidhen drejtpërdrejt me përputhshmërinë ligjore dhe institucionale të projektit. Së pari, mungon Vlerësimi i Ndikimit në Mjedis i publikuar, pavarësisht se aktivitetet paraprake në terren sugjerojnë fillimin e zhvillimit, gjë që ngre çështje të përputhshmërisë me Direktivën 2011/92/UE dhe legjislacionin shqiptar për VNM. Së dyti, struktura e pronësisë përmes një trusti holandez e bën të vështirë identifikimin e pronarëve përfitues në mënyrë të drejtpërdrejtë, duke krijuar një boshllëk të mundshëm në raport me kërkesat e transparencës të Direktivës (BE) 2018/843. Së treti, mungon një analizë e publikuar kosto–përfitim që të justifikojë pretendimet për ndikim të madh ekonomik në nivel kombëtar, përfshirë kontributin e deklaruar në PBB. Së katërti, nuk evidentohet zbatimi i plotë i parimeve të Konventës së Aarhusit për informimin dhe pjesëmarrjen publike në vendimmarrje mjedisore. Së fundi, raporti ngre rrezikun e krijimit të një precedenti institucional, ku mungesa e transparencës në një projekt të kësaj shkalle mund të normalizohet për investime të ardhshme.

Në bazë të këtyre elementeve është ndërtuar një Indeks i Transparencës së Projektit, i cili mat disponueshmërinë e dokumenteve bazë ligjore dhe institucionale. Rezultati prej 8/100 e klasifikon projektin në kategorinë e transparencës shumë të ulët, duke nënkuptuar jo domosdoshmërisht një vlerësim negativ të investimit në vetvete, por një mungesë të theksuar të dokumentimit publik që kërkohet për projekte të kësaj natyre dhe madhësie.

Raporti zhvillon gjithashtu tre skenarë të mundshëm të ecurisë së projektit.
Në skenarin optimist, publikimi i plotë i dokumentacionit bazë dhe normalizimi i procedurave brenda disa muajve do të reduktonte rreziqet dhe do të përmirësonte kredibilitetin institucional.
Në skenarin e vazhdimit pa ndryshime, mungesa e transparencës do të krijonte rritje të konfliktit juridik dhe institucional, si dhe rrezik për vlerësime negative në procesin e integrimit europian.
Ndërsa në skenarin e konfliktit gjyqësor, ndërhyrja e mekanizmave administrativë dhe ndërkombëtarë do të mund të sillte vonesa afatgjata dhe kosto të konsiderueshme ekonomike dhe reputacionale.

Në raport theksohet gjithashtu se projekti lidhet drejtpërdrejt me procesin e integrimit të Shqipërisë në Bashkimin Europian, veçanërisht me Kapitullin 27 për mjedisin dhe me standardet e transparencës dhe pjesëmarrjes publike. Në këtë kuptim, rreziku kryesor nuk është vetëm lokal apo ekonomik, por institucional dhe strategjik, pasi lidhet me aftësinë e vendit për të demonstruar zbatim efektiv të acquis communautaire në praktikë.

Në përfundim, raporti arrin në një konkluzion të qartë se projekti përfaqëson një mundësi të rëndësishme ekonomike, por në gjendjen aktuale të dokumentacionit ai mbetet një rast i dukshëm i deficitit të transparencës institucionale. Çështja thelbësore nuk është nëse investimi është i madh apo i vogël, por nëse ai zhvillohet në përputhje me standardet ligjore dhe parimet e qeverisjes së mirë. Në këtë kuptim, raporti thekson se sa më i madh dhe më i ndjeshëm të jetë një investim, aq më e lartë duhet të jetë transparenca e tij, si një kusht themelor për besueshmërinë institucionale dhe integrimin europian.