Nga One-Stop-Shop në Motor Zhvillimi, si Model i ri i Politikës Industriale në Shqipëri

Një punim i fundit dhe mjaft realist i FMN-së (Cherif & Hasanov, 2026) propozon një arkitekturë institucionale të qartë për zbatimin e suksesshëm të politikës industriale (industrial policy), të frymëzuar drejtpërdrejt nga “Mrekullitë Aziatike” (Japoni, Koreja e Jugut, Tajvani, Singapori dhe Hong Kongu). Autorët argumentojnë se, pavarësisht konsensusit teorik dhe empirik mbi nevojën për ndërhyrje shtetërore për të korrigjuar dështimet e tregut (eksternalitete, informacion i papërsosur), suksesi varet jo nga politikat specifike (të panjohura a priori), por nga dizajni institucional – “hardware” dhe “software” i institucioneve.

Shteti nuk është monolit (asnjë ministri nuk mund të menaxhojë të gjitha politikat sektorale). Ekonomia ka sektorë të ndryshëm me kërkesa specifike (të panjohura paraprakisht). Politikat e suksesshme kërkojnë njohuri të thella, kontekstuale dhe që grumbullohen vetëm përmes eksperimentimit të vazhdueshëm, reagimit nga tregjet, firmat dhe agjencitë e tjera. Prandaj, nevojitet një agjenci udhëheqëse (leading agency) në qendër të rrjetit institucional, e cila:

• identifikon dhe targeton sektorë sofisticë (me produktivitet të lartë, inovacion, spillover);
• grumbullon metis-in sektorale;
• koordinon të gjitha agjencitë shtetërore dhe sektorin privat;
• ka departamente sektorale (për njohuri të thella) dhe ndërsektorale (për prioritetet dhe kompromiset).

Kjo agjenci nuk ështëas mbivendosje, por as “planifikuese ideologjike” (si në disa dështime historike), por racionalizuese dhe adaptuese duke u lidhur ngushtësisht me tregun.

Sipas punimit, agjencia duhet të ketë katër tipare kryesore:

1. Ambition-Agency – Mandat ambicioz për të krijuar firma vendase inovative dhe konkurruese globalisht në sektorë sofisticë, plus aftësi reale për të zbatuar politikat e nevojshme.
2. Autonomy – Pavarësi nga ndërhyrja politike ose private (në personel, buxhet, vendimmarrje), plus “fuqi konvokuese” për të koordinuar të gjithë aktorët.
3. Accountability – Përgjegjësi në tre dimensione:
   • vertikale (ndaj ekzekutivit për mandatin);
   • e brendshme (kontrolle transparencë dhe efikasitet brenda agjencisë) dhe
   • e jashtme (ndaj firmave që marrin mbështetje – targete, konkurrencë, korrigjime ose tërheqje mbështetjeje)
4. Adaptability – Aftësi për të reaguar ndaj ndryshimeve ekonomike, politike, teknologjike përmes feedback-ut të vazhdueshëm nga tregjet dhe eksportet, duke rregulluar fokusin, mjetet dhe strukturën e brendshme.

Autorët tregojnë se këto 4A u arritën në Azinë Lindore pavarësisht nga kapaciteti i ulët fillestar (Korja e viteve ’70 kishte GDP per capita më të ulët se Gana). Ata nxjerrin paralele të forta me bankat qendrore të pavarura (si Fed-i amerikan) me pavarësi në personel/buxhet/politika, rekrutim elitar, kompetencë teknike dhe sukses në menaxhimin e krizave afatshkurtra. Një agjenci e tillë për rritjen afatgjatë do të ishte “komplementari” i bankës qendrore (që merret me stabilitetin afatshkurtër).

Punimi ilustron teorinë me shembuj konkretë nga Azia (strukturë, marrëdhënie me pushtetin ekzekutiv, adaptim në kontekste të ndryshme politike, nga autoritarizëm në demokraci me rotacion të lartë si Japonia). Nga ajo që rezulton nga ky studim konfirmohet fakti se arkitektura është e replikueshme edhe në vende me korrupsion, kapacitet të ulët dhe demokraci, sepse 4A-të ulin rrezikun e kapjes, korrupsionit dhe inkompetencës. Ndryshon nga modelet ekzistuese duke propozuar një teori të thjeshtë, duke trajtuar njëkohësisht strukturën dhe sjelljen, dhe duke dhënë hapa konkretë (jo vetëm diagnoza).

Kymodel ofron një blueprint të qartë, ku suksesi i politikës industriale varet nga një agjenci udhëheqëse (leading agency) me strukturë të duhur (“hardware”) dhe tipare operacionale. Në Shqipëri, ky model është shumë i aplikueshëm sepse:

Shqipëria në fakt e ka tashmë bazën institucionale (AIDA + S3 e miratuar në dhjetor 2024 + BIDS e rishikuar + Reform and Growth Facility me fonde €6 mld për WB6).

Sfida kryesore mbeten korrupsioni, kapaciteti i ulët, fragmentimi institucional dhe mungesa e njohurive sektorale dhe lidhja me tregu, pra pikërisht ato që 4A-të i zgjidhin.

Mundësia pse e përzgjedhim në analizën tonë këtë institucion është, se në 2025 AIDA u ridizenjua si “agjenci e parë me bazë performancë” (me ndihmën e Tony Blair Institute), ku tërhoqi €200 mln investime të reja dhe lehtësoi projekte €4 mld. Por ende nuk është një leading agency e plotë, pasi është më shumë “promovuese” sesa “zhvilluese dhe koordinuese”.

Modeli i FMN-së nuk kërkon një agjenci të re nga e para. Mund të transformohet AIDA (tashmë nën Ministrinë e Ekonomisë) në leading agency duke shtuar strukturën sektorale, pavarësinë operacionale dhe mekanizmat e 4A-ve. Kjo do të përshpejtonte konvergjencën me BE-në (Kapitulli 20 – Enterprise and Industrial Policy) dhe do të shfrytëzonte fondet e RGF-së (Albania është top-performer me 21/41 reforma të realizuara deri në qershor 2025).

Veprimet konkrete

1. Transformimi i strukturës së AIDA-s në leading agency (Q3 2026 – Q2 2027)

Në kuadër të transformimit të AIDA-s në një agjenci udhëheqëse për zhvillimin industrial dhe inovacionin, Qeveria vendosi një plan konkret veprimi që do të realizohet midis tremujorit të tretë të 2026 dhe tremujorit të dytë të 2027. Sipas vendimit të Këshillit të Ministrave, AIDA do të ridizajnohet si Agjencia Kombëtare për Zhvillimin Industrial dhe Inovacionin (AKZHI), me një mandat të qartë: të fokusohet në sektorët prioritarë të strategjisë S3, duke përfshirë Bujqësinë me vlerë të lartë, Energjinë e gjelbër, ICT/BPO, Prodhimin e avancuar, Turizmin e qëndrueshëm dhe Manufacturing.

Struktura e brendshme e re e AKZHI do të zhvillohet brenda gjashtë muajsh dhe do të përfshijë një organizim të ndarë në departamente sektorale dhe ndërsektorale. Departamentet sektorale, një për çdo prioritet S3, do të përgatisin dhe grumbullojnë metis-in përmes eksperimenteve pilot, vizitave në kompani dhe feedback-ut të vazhdueshëm nga tregu. Departamentet ndërsektorale do të koordinojnë bashkëpunimin me ministritë, Bankën e Shqipërisë, AKSHI-n dhe Ministrinë e Financave, duke menaxhuar edhe trade-off-et që lindin gjatë implementimit të projekteve. Përveç tyre, një njësi e dedikuar do të monitorojë dhe vlerësojë performancën e agjencisë duke përdorur të dhëna reale të tregut.

Për realizimin e këtij transformimi, përgjegjësinë kryesore e mbajnë Ministria e Ekonomisë, AIDA dhe Këshilli i Ministrave. Vendimi pritet të finalizohet deri në korrik 2026, ndërsa struktura e re funksionale do të jetë operacionale nga janari 2027. Për të garantuar efikasitetin, indikatorët kryesorë të performancës përfshijnë: rekrutimin e 80% të stafit të ri me kontrata bazuar në performancë dhe nisjen e të paktën tre pilot-projekteve sektorale gjatë vitit 2027, përfshirë një projekt në energji të gjelbër dhe një në ICT.

2. Zbatimi i modelit 4A (paralelisht me hardware-in)

4A	Veprim konkret	Përgjegjës & Afat	KPI matës (2027)
Ambition-Agency	Mandat ligjor për “krijim firmash vendase inovative e konkurruese globalisht” në sektorët S3. Lidhje direkte me fonde RGF dhe IPA.	Parlament (ligj i ri investimesh) + AIDA (Q3 2026)	5+ firma vendase në zinxhirë globale të vlerës; eksporte me vlerë të lartë +15%
Autonomy	Pavarësi operacionale: buxhet i dedikuar 3-vjeçar, rekrutim elitar (pagë konkurruese me sektor privat), mbrojtje nga rotacioni politik (kontrata 5-vjeçare për drejtorin). “Fuqi konvokuese” ligjore për të thirrur ministri dhe biznese.	Këshilli i Ministrave + Ligj i ri (Q4 2026)	70% e vendimeve pa ndërhyrje politike; staf me master/PhD >60%
Accountability	– Vertikale Raport vjetor ndaj Kryeministrit + Parlament (me auditim të jashtëm). – E brendshme Sisteme kontrolli transparencë (si banka qendrore). – E jashtme Klauzola performance për firmat (subvencione/taksa preferenciale vetëm me targete; tërheqje mbështetjeje nëse dështojnë).	AIDA + Ministria e Financave + SPAK (Q1 2027)	100% e projekteve të monitoruara; ≥90% e firmave që plotësojnë targetet
Adaptability	Mekanizëm feedback vjetor (Këshill Kombëtar me biznesin, akademi, sindikata, think tank); monitorim tremujor i eksporteve dhe inovacionit; rregullim automatik i prioriteteve çdo 2 vjet sipas S3.	AIDA + S3 Steering Committee (Q2 2027)	Të paktën 2 ndryshime politike bazuar në feedback (p.sh. ri-fokusim në sektor)

3. Hapa operativë imediatë (Maj – dhjetor 2026), për të filluar menjëherë

Gjatë vitit 2026, transformimi i AIDA-s duhet të ndjek një plan të qartë veprimi. Në qershor, mund të formohet një Task Force që përfshin AIDA-n, Ministrinë e Ekonomisë dhe JRC e Bashkimit Europian, me detyrë hartimin e ligjit të ri të investimeve që përfshin modelin e katër A-ve.

Në korrik, Këshilli i Ministrave mund të miratojë strukturën e re të AIDA-s dhe do të sigurohet alokimi i buxhetit fillestar nga RGF për nisjen e operacioneve. Më pas, në shtator, duhet të fillojë rekrutimi i 20–30 ekspertëve të rinj, duke përfshirë profesionistë nga diaspora, të cilët do të mbështesin departamentet sektorale.

Në nëntor, duhet të nisin 2–3 pilot-projekte sektorale, si “Green Energy Cluster” dhe “ICT Export Accelerator”, ku do të përdoret feedback direkt nga firmat për të testuar dhe përsosur modelet e zhvillimit.

Procesi duhet të vijojë me dhjetor, kur duhet të përgatitet raporti i parë i progresit në kuadër të RGF, duke siguruar kështu disbursimin e fazës tjetër të financimit dhe vazhdimësinë e projektit.

4. Financimi dhe mbështetja

Burimet për këtë transformim janë tashmë të identifikuara dhe të disponueshme nga fondet e Reform and Growth Facility (RGF), mbështetja e IPA III, bashkëpunimi me Tony Blair Institute dhe asistenca teknike nga Banka Botërore dhe IMF.
Megjithatë, një nga rreziqet kryesore mbetet kapja politike dhe korrupsioni. Ky rrezik do të menaxhohet përmes mekanizmave të llogaridhënies, pavarësisë institucionale dhe monitorimit nga Bashkimi Europian, në mënyrë të ngjashme me praktikat e bankave qendrore.

Nëse këto hapa implementohen brenda 12–18 muajve, Shqipëria mund të ketë një agjenci udhëheqëse funksionale deri në fund të vitit 2027 në gjithë Ballkanin Perëndimor.
Kjo do të jetë një nga reformat më të rëndësishme strukturore pas procesit të vetting-ut në drejtësi. Transformimi do ta kthejë AIDA-n nga një “one-stop-shop” për investime në një “pilot i zhvillimit industrial”, i frymëzuar nga modelet aziatike, por i përshtatur për një demokraci në tranzicion dhe për aspiratat e anëtarësimit në BE. Rezultati i pritshëm për Shqipërinë përfshin rritje ekonomike më të shpejtë, ulje të emigracionit të trurit dhe një konvergjencë reale me standardet e Bashkimit Europian.