A paraqesin një ndryshim real në qasje përpjekjet aktuale në krahasim me fushatat e kaluara anti informalitet?

Përpjekjet e Shqipërisë për të luftuar informalitetin kanë qenë një fokus i qeverive të njëpasnjëshme, me fushata në 2015, 2018 dhe 2021 që synojnë të frenojnë bizneset informale, evazionin e pagave dhe shmangien e taksave. Këto fushata të mëparshme kryesisht përfshinin.

Fushatat e Regjistrimit Tatimor (2015). Fushata e vitit 2015 u fokusua në inkurajimin e bizneseve për t’u regjistruar zyrtarisht në autoritetet tatimore. Megjithatë, rezultatet ishin të kufizuara pasi shumë biznese mbetën jashtë sektorit formal për shkak të shqetësimeve për barrën tatimore dhe burokracinë.

Kontributet e Sigurimeve Shoqërore (2018). Përpjekjet e vitit 2018 u fokusuan në rritjen e kontributeve të sigurimeve shoqërore dhe luftimin e nënraportimit të pagave, veçanërisht në sektorin e punësimit informal. Ndërsa kjo shihej si një hap përpara, shumë biznese ende gjenin mënyra për t’i shmangur sistemit.

Fushata e Pajtueshmërisë Tatimore (2021). Fushata e vitit 2021 ishte e ngjashme, me theks në përmirësimin e pajtueshmërisë tatimore dhe reduktimin e ekonomisë informale. Megjithatë, çështje të tilla si zbatimi i dobët, korrupsioni dhe kompleksiteti në sistemin tatimor vazhduan t’i minojnë këto përpjekje.

Çfarë ka të re në 2024?

Ndërsa angazhimi i qeverisë për reduktimin e informalitetit mbetet i qëndrueshëm, ka disa dallime në fushatën aktuale krahasuar me ato të 2015, 2018 dhe 2021. Këto qasje të reja pasqyrojnë si përparimet teknologjike ashtu edhe një ndryshim në strategji, pjesërisht për shkak të presioneve të jashtme si p.sh. procesi i integrimit në BE dhe angazhimi i Shqipërisë ndaj reformave tatimore.

1. Dixhitalizimi i Sistemit Tatimor

Një nga ndryshimet më domethënëse në vitin 2024 është dixhitalizimi i sistemit të taksave në Shqipëri, i cili filloi seriozisht në vitin 2022 dhe po vazhdon në vitin 2025. Ndryshe nga fushatat e mëparshme, të cilat vareshin shumë nga proceset manuale dhe dokumentet, qeveria ka integruar platforma dixhitale për taksat. dosjet, faturimet elektronike dhe auditimet e automatizuara. Kjo synon rritjen e transparencës dhe reduktimin e gabimeve njerëzore apo korrupsionit në administratën tatimore.

Të dhënat dhe monitorimi në kohë reale. Sistemi dixhital lejon autoritetet të monitorojnë bizneset në kohë reale, gjë që rrit ndjeshëm procesin e auditimit. Kjo ishte më pak e realizueshme në vitet e mëparshme kur evazioni fiskal shpesh mbështetej në sistemet e bazuara në letër, ku gjurmimi i transaksioneve ishte më i vështirë. Ky ndryshim përfaqëson një kërcim teknologjik në krahasim me fushatat e mëparshme, ku mjetet dixhitale ishin ose të pazhvilluara ose të përdorura në mënyrë jokonsistente.

Pajtueshmëri më e zgjuar tatimore. Përdorimi i platformave dixhitale do të thotë që bizneset tani mund të angazhohen në vetëvlerësim dhe të dorëzojnë taksat në internet, duke ulur potencialisht barrën burokratike. Integrimi i mjeteve si taksimi elektronik (nëpërmjet Qendrës Kombëtare të Biznesit) dhe faturat elektronike synon të lehtësojë pajtueshmërinë për bizneset, duke reduktuar gjithashtu mundësitë për nën-raportim.

2. Fokusimi në evazionin e pagave

Shtytja aktuale për të adresuar evazionin e pagave është më e synuar dhe e drejtuar nga të dhënat sesa në vitet e mëparshme. Në pamje të parë, qeveria po fokusohet në luftimin e evazionit të pagave përmes mjeteve më të sofistikuara si analiza e të dhënave dhe kontrolli i kryqëzuar me bazat e të dhënave të sigurimeve shoqërore.

Fokusi në evazionin e pagave buron nga të kuptuarit se nënraportimi i pagave kontribuon ndjeshëm në ekonominë informale. Kritikët kanë argumentuar në të kaluarën se qeveria dështoi t’i jepte përparësi kësaj çështjeje, gjë që ka çuar në nën-raportim të gjerë të pagave, veçanërisht në industri si ndërtimi dhe mikpritja.

Aftësia për të kontrolluar automatikisht të dhënat e pagave me bazat e të dhënave të tjera të qeverisë është një përmirësim i madh në krahasim me përpjekjet e kaluara, ku zbatimi i pajtueshmërisë me taksat dhe pagat ishte shpesh në kundërshtim.

3. Vullneti politik dhe angazhimi publik

Në vitet e mëparshme, ekzistonte një perceptim se vullneti politik mungonte ose ishte jokonsistent. Fushatat në 2015 dhe 2018 u kritikuan shpesh për të qenë sipërfaqësore ose për dështimin për të arritur ndryshime të qëndrueshme. Qasja në 2024 ka një fokus më të madh në ndërgjegjësimin dhe pjesëmarrjen e publikut, me përpjekje për të edukuar si bizneset ashtu edhe publikun e gjerë për përfitimet e formalitetit.

Këtë herë, qeveria ka qenë më aktive në publikimin e agjendës së saj kundër informalitetit përmes fushatave mediatike, duke theksuar se përfitimet e pagimit të taksave, të tilla si përmirësimi i shërbimeve publike dhe stabiliteti ekonomik, përfundimisht do të përfitojnë të gjithë. Integrimi i modeleve të bazuara në nxitje (të tilla si lehtësimet tatimore për bizneset formale) mund të inkurajojë më tej pjesëmarrjen.

4. Ndikimi rajonal dhe i BE-së

Përpjekja e vazhdueshme për t’u përafruar me standardet e BE-së ka qenë gjithashtu një katalizator për reforma më gjithëpërfshirëse. Procesi i vazhdueshëm i anëtarësimit të Shqipërisë në BE kërkon përmirësime në sistemin e saj fiskal, duke përfshirë luftën kundër informalitetit, pasi institucionet e BE-së kërkojnë nivele më të larta transparence, llogaridhënieje dhe pajtueshmërie me taksat. Sistemi Tatimor Dixhital i Shqipërisë është modeluar pjesërisht sipas praktikave më të mira të BE-së (p.sh., sistemi i faturimit në kohë reale të Kroacisë).

Reforma e sistemit tatimor të qeverisë është formuar gjithashtu nga rekomandimet e organeve të BE-së si Komisioni Evropian dhe OECD, të cilat vazhdimisht kanë theksuar informalitetin si një pengesë kryesore për zhvillimin ekonomik dhe integrimin në BE.

Çfarë mungon ende?

Pavarësisht këtyre përmirësimeve, disa nga sfidat e vazhdueshme nga fushatat e mëparshme ekzistojnë ende.

Shqetësimi i parë lidhet me zbatimin e dobët të programeve dhe nismave të orientuara nga politika, pasi vetëm dixhitalizimi nuk mjafton për të trajtuar informalitetin.

Zbatimi i ligjeve tatimore mbetet një çështje kritike. Fushatat e mëparshme luftuan me mekanizma të dobët të zbatimit dhe nëse reformat aktuale nuk mbështeten nga mbikëqyrje dhe auditime të forta, ato mund të dështojnë të kenë një ndikim real.

Shqetësimi i dytë lidhet me patronazhin politik dhe korrupsionin. Një kritikë e madhe nga fushatat e mëparshme ishte se patronazhi politik dhe korrupsioni lejuan disa biznese të shmangnin taksat pa pasoja. Nëse këto çështje nuk trajtohen rast pas rasti, ato do të vazhdojnë të minojnë suksesin e përpjekjeve aktuale.

Shqetësimi i tretë është rezistenca e biznesit për formalizimin e pagave. Bizneset e vogla dhe të mesme (SME) mund t’i rezistojnë ende formalizimit për shkak të taksave të larta, burokracisë komplekse ose frikës nga vlerësimet tatimore pas kontrolleve fiskale. Kjo rezistencë mund të minojë fushatën e qeverisë nëse bizneset vazhdojnë ta shohin informalitetin si një opsion më tërheqës.

Sfidat thelbësore të korrupsionit, zbatimit të dobët dhe rezistencës së biznesit të cilat mbeten do të përballen më së shumti nga aftësia e qeverisë për të zbatuar reformat në mënyrë efektive dhe për të trajtuar çështjet themelore të informalitetit dhe korrupsionit. Kështu, ndonëse sigurisht që ka përmirësime, publiku është ende i paqartë nëse kjo do të çojë në ndryshim të qëndrueshëm apo është thjesht një fushatë e radhës për zgjedhjet e ardhshme të vitit 2025.

Burimet:

OECD. Politika Tatimore e OECD në Shqipëri
Transparency International. Indeksi i Perceptimit të Korrupsionit – Shqipëri
Komisioni Evropian. Raporti i Progresit të BE-së për Shqipërinë