Kostoja e korrupsionit sipas sektorëve

Në këtë analizë (Kapitulli 4:Analizë sektoriale dhe shembuj praktikë) do të zbërthejmë koston e korrupsionit në sektorët më të prekshëm në Shqipëri për vitin 2025, duke përdorur shembuj konkretë të përshtatur nga praktika ndërkombëtare dhe rastet reale shqiptare.

Analiza fokusohet në sektorët ku korrupsioni ka ndikim më të lartë: energjia, infrastruktura dhe prokurimet publike, evazioni tatimor, si dhe shëndetësia dhe arsimi. Këto sektorë përfaqësojnë pjesën më të madhe të shpenzimeve kapitale dhe sociale, por efikasiteti i tyre zvogëlohet ndjeshëm nga aktivitetet korruptive.

Sektori i Energjisë

Sektori i energjisë mbetet një nga fushat më vulnerabël ndaj korrupsionit, siç ilustron shembulli klasik i termocentralit i përshtatur në analizat e mëparshme. Në 2025, shpenzimet për energji dhe infrastrukturë të lidhur me të janë rritur ndjeshëm, por rastet e hetuara tregojnë fryrje sistematike të çmimeve.

Shembull praktik (përshtatur me realitetin 2025).

Supozoni një kontratë për blerje ose qira të aseteve energjetike (gjeneratorë) me vlerë fillestare 13.8 milionë euro. Për shkak të ndikimit korruptiv, çmimi final i qirasë arrin 41.4 milionë euro, pra një rritje prej gati 3 herësh. Pavarësisht kësaj, asetet nuk vihen në funksion gjatë krizës energjetike, por pagesat vazhdojnë. Kostoja shtesë direkte për buxhetin (përmes KESH) arrin dhjetëra milionë euro, ndërsa dëmi indirekt përfshin energji më të shtrenjtë për konsumatorët dhe vonesa në diversifikimin e burimeve.

Në rastet e hetuara nga SPAK në 2024-2025, kontratat e ngjashme kanë çuar në dëme të raportuara deri në 80 milionë euro për buxhetin e KESH. Duke zbatuar modelin e termocentralit (inflacion çmimi nga 100% në 158% për shkak të mbispecifikimit, ryshfetit 10%, vonesave dhe pretendimeve të rreme), kostoja e fryrë në sektorin energjetik mund të arrijë 150–200 milionë euro vetëm në 2025. Konsumatorët paguajnë çmime të subvencionuara, por humbasin furnizim të qëndrueshëm, ndërsa taksapaguesit mbulojnë borxhet dhe subvencione.

Infrastruktura dhe Prokurimet publike

Infrastruktura është sektori me vlerën më të lartë të prokurimeve publike në 2025, ku fondet janë rritur disa herë përmes rishikimeve buxhetore. Megjithatë, rasti i akuzave ndaj zyrtarëve të lartë për ndërhyrje në tenderë (si tuneli i autostradës dhe unaza e Tiranës me vlerë mbi 200 milionë euro) tregon mekanizmin klasik të “steering” të kontratave drejt kompanive të favorshme.

Shembull i zinxhirit kontraktual (përshtatur)

Një ryshfet fillestar 5% në kontratën kryesore mund të arrijë 16% humbje kumulative kur çdo nënkontraktor shton ryshfetin e tij (5% në çdo nivel). Në projekte infrastrukturore të mëdha (rrugë, ura, unaza), kjo do të thotë se nga çdo 100 milionë euro të buxhetit, 12–20 milionë euro humbasin pa prodhuar vlerë reale. Defektet në punime, vonesat dhe pretendimet ligjore shtojnë kostot shtesë me 20–30%.

Në 2025, rritja e fondeve për Ministrinë e Energjisë dhe Infrastrukturës (deri në 60 milionë euro shtesë në rishikime) nuk është shoqëruar me përmirësim proporcional të cilësisë së projekteve. Efekti kumulativ: kosto direkte në infrastrukturë 300–400 milionë euro, plus humbje indirekte nga vonesat që ndikojnë në turizëm, transport dhe zhvillim rajonal.

Evazioni tatimor dhe Administrata Fiskale

Evazioni tatimor mbetet një burim i rëndësishëm i kostos direkte. Sipas vlerësimeve, ai kushton buxhetit 110–140 milionë euro në vit (0.4–0.5% e PBB-së). Bizneset e mëdha dhe të vogla, si dhe individët e pasur, shfrytëzojnë boshllëqet administrative dhe ndikimin politik për të shmangur taksat.

Kjo shumë e humbur është e mjaftueshme për të trefishuar indeksimin vjetor të pensioneve ose për të rritur ndjeshëm shpenzimet për mbështetje sociale. Korrupsioni në administratën fiskale krijon një cikël vicioz: të ardhurat e ulëta detyrojnë rritje taksash ose borxh, duke goditur më fort qytetarët e ndershëm.

Ndikimi në Shëndetësi, Arsim dhe Mbështetje sociale

Ndonëse fondet për shëndetësi dhe arsim u reduktuan në rishikimet buxhetore të 2025 (ulje deri në 1–1.6% për arsimin dhe 0.5% për shëndetësinë), korrupsioni në prokurimet e barnave, pajisjeve mjekësore dhe tenderëve arsimore amplifikon dëmin. Efektiviteti i shpenzimeve bie 25–40%, duke çuar në shërbime të dobëta: spitale me pajisje të vjetra, shkolla pa infrastrukturë moderne dhe arsim jocilësor.

Lidhja me problemet e të rinjve është direkte, sepse arsimi i dobët + korrupsioni në mundësitë e punësimit = papunësi e lartë dhe emigracion. Mbi 70% e të rinjve e renditin korrupsionin si pengesë të dytë pas papunësisë.

Krahasim me vendet e Ballkanit Perëndimor

Shqipëria, me CPI 39/100, renditet pranë vendeve si Maqedonia e Veriut (40) dhe poshtë Kosovës (43) ose Malit të Zi (46).

Në të gjithë rajonin, korrupsioni në prokurime dhe energji është i ngjashëm, por Shqipëria ka një vëllim më të lartë shpenzimesh kapitale, duke e bërë koston absolute më të madhe.

Studimet ballkanike tregojnë se vendet me nivel të lartë korrupsioni humbasin 4–7% të PBB-së çdo vit, duke vështirësuar konvergjencën me BE-në.

Analiza sektoriale tregon se korrupsioni nuk është i shpërndarë njëtrajtësisht, por koncentrohet në sektorët me fluks të lartë parash (energji, infrastrukturë, prokurime). Humbjet kumulative nga këto sektorë arrijnë mbi 70% të kostos totale.

Shembujt praktikë, nga kontratat e energjisë me çmime të fryra deri te tenderët e infrastrukturës së akuzuar për ndërhyrje ilustrojnë se si korrupsioni paguhet jo vetëm me para, por me jetë më të vështirë për qytetarët me energji të paqëndrueshme, rrugë me vonesa, shërbime sociale të dobëta dhe humbje besimi institucional.

Kjo analizë thekson nevojën urgente për transparencë dixhitale në prokurime, forcim të rolit të SPAK-ut dhe monitorim të pavarur të projekteve të mëdha.