Hijet e informalitetit pengojnë rritjen e Shqipërisë në 2026

Në fillim të vitit 2026, Shqipëria hyn në një fazë kritike të zhvillimit ekonomik, ku rritja e Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) parashikohet të arrijë rreth 3.6% sipas Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN), një rritje e nxitur kryesisht nga turizmi, ndërtimi, remitancat nga emigrantët dhe një konsum privat i fortë.

Kjo vlerë, e cila është pak më e lartë se projeksionet e mëparshme të FMN-së për 3.5% në 2025, tregon një stabilitet relativ të ekonomisë, por mbetet nën mesataren post-pandemi të 4.3%. Megjithatë, ky përparim mbetet i brishtë për shkak të një fenomeni të vazhdueshëm që ende shoqëron ekonominë shqiptare: informaliteti, i cili sipas vlerësimeve të Bankës Botërore dhe studimeve rajonale zë rreth 27.9-32% të PBB-së.

Ky nivel i lartë është një pengesë strukturore me pasoja të thella që vazhdon e shtrembëron konkurrencën, dekurajon investimet formale dhe thellon pabarazinë sociale, duke e bërë transformimin ekonomik një sfidë të vështirë për vendin.

Në kontekstin e negociatave për anëtarësimin në Bashkimin Europian (BE), ku Shqipëria ka hapur tashmë klasterat negociuese deri në fund të 2025, informaliteti rrezikon të pengojë konvergjencën (afrimin) me standardet evropiane, ku PBB-ja për frymë është vetëm rreth 25% e mesatares së BE-së.

Ekonomia informale përfshin aktivitete plotësisht apo pjesërisht pa regjistrim, pa pagesë taksash, pa sigurime shoqërore dhe pa respektim të standardeve ligjore, duke krijuar një treg paralel që penalizon ata që operojnë sipas rregullave.

Një studim i fundit mbi Ballkanin Perëndimor tregon se informaliteti në Shqipëri arrin deri në 30-32% të PBB-së, duke e renditur vendin pranë Maqedonisë së Veriut dhe Bosnjës si një nga vendet me nivelet më të larta të informalitetit në rajon.

Pasojat për ekonominë reale janë të prekshme.

Bizneset informale kanë kosto operative 15-40% më të ulëta pasi shmangin pagesat e TVSH-së, tatimin mbi fitimin, kontributet shoqërore dhe licensat e duhura, gjë që u mundëson të ofrojnë çmime më të ulëta dhe të fitojnë pjesë të tregut nga formalët. Për shembull, në sektorin e ndërtimit, informaliteti lidhet me pastrimin e parave deri në 500-700 milionë euro në vit, duke krijuar një cikël vicioz ku investimet e dyshimta shtrembërojnë tregun dhe largojnë investitorët seriozë.

Sektoret më të prekur përfshijnë turizmin dhe shërbimet e mikpritjes (ku remitancat dhe turizmi janë motorët kryesorë të rritjes, por informaliteti ul të ardhurat tatimore), tregtinë me pakicë, bujqësinë (ku prodhimi vetjak përbën një pjesë të madhe të konsumit dhe nuk tregtohet) dhe shërbimet e vogla.

Raporti i Këshillit të Investimeve tregon se rreth 80% e kompanive formale e konsiderojnë informalitetin pengesën kryesore për zhvillimin e tyre të qëndrueshëm, duke sjellë ulje të marzhit të fitimit, vështirësi në mbajtjen e punonjësve dhe pengesa për investime në teknologji apo cilësi. Në fakt, sipas të dhënave të Bankës Botërore, informaliteti në punësim arrin edhe deri në 70% në disa segmente, duke krijuar një hendek të madh midis sektorëve formalë dhe informalë.

Informaliteti gjithashtu ka dekurajuar investimet formale dhe ky është efekti më i rëndë afatgjatë, pasi Shqipëria synon të tërheqë investime të huaja direkte (IHD) në nivelin mbi 7% të PBB-së.

Raporti i Departamentit të Shtetit Amerikan për Klimën e Investimeve 2025 rendit informalitetin si një nga pengesat kryesore së bashku me korrupsionin, ndryshimet e shpeshta fiskale dhe dobësinë e kontratave.

Investitorët e huaj e shohin tregun si të pasigurt dhe emigrimi masiv, i nxitur nga varfëria dhe informaliteti krijon mungesë fuqie punëtore të kualifikuar.

Sipas censusit të 2023, popullsia ka rënë me 14% që nga 2011, duke zvogëluar popullsinë në rreth 2.4 milionë.

Sektori i ndërtimit dhe turizmit, i dominuar nga informaliteti, largon investimet prodhuese me vlerë të shtuar, duke krijuar një varësi të vazhdueshme nga remitancat (që kontribuojnë 5% të PBB-së) dhe turizmi dhe paratë me burime të dyshimta.

Kjo varësi pengon konvergencën me BE-në, pasi PBB-ja për frymë mbetet e ulët dhe rreziku i një tregu të shtrembëruar e bën sfidën e tërheqjes së IHD-ve më të vështirë. Për shembull, deficitit të llogarisë korente llogaritet të jetë zgjeruar në 3.5% të PBB-së në 2025, për shkak të rritjes së importeve nga të ardhurat e larta dhe shpenzimet publike.

Efektet sociale të informalitetit janë po aq të rënda, pasi punëtorët informalë (mbi 30% e fuqisë punëtore) nuk kanë aksesin e duhur në pensione, sigurime shëndetësore apo mbrojtje ligjore.

Kjo krijon një cikël vicioz ku varfëria nxit informalitetin dhe informaliteti pengon rritjen e produktivitetit dhe investimet në kapital njerëzor, duke bërë ringritjen ekonomike më të vështirë.

Niveli i varfërisë, që ishte rreth 22.5% në 2023, pritet të bjerë në 20% deri në 2025, por mbetet i lartë në krahasim me rajonin, me rreth 41% të popullsisë në rrezik të varfërisë ose përjashtimit social sipas EUROSTAT-it.

Kjo situatë është agravuar nga papunësia ende e lartë (rreth 8.8% në 2025) dhe emigrimi, ku ndërkohë rreth 120,000 pensionistë janë kthyer në tregun e punës për shkak të kostove të larta të jetesës.

Për më tepër, informaliteti në punësim arrin deri në 70% në disa sektorë, duke lënë grupe vulnerabël si të rinjtë dhe gratë pa mbrojtje dhe duke rritur pabarazinë, ku Shqipëria ka pabarazinë më të lartë në Ballkanin Perëndimor pas Malit të Zi.

Për të kthyer këtë sfidë në mundësi, qeveria duhet të intensifikojë reforma strukturore, duke u bazuar në përparimet e deritanishme si fiskalizimi dhe rritja e pagesave elektronike.

Qasja ende në pritje për të ndodhur përfshin përforcimin e administratës tatimore dhe luftën kundër evazionit përmes Strategjisë së Mesme të të Ardhurave, duke integruar të dhëna nga bankat dhe regjistrat pronësorë për vlerësimin e tatimpaguesve dhe uljen e informalitetit në sektorë si ndërtimi.

Në fakt, qeveria ka njoftuar një plan 3-vjeçar për uljen e përdorimit të parasë cash, në bashkëpunim me Bankën e Shqipërisë, duke synuar luftën kundër informalitetit dhe rritjen e konkurrencës së bizneseve.

Fushatat anti-informalitet, si “Zero Tolerancë” ndaj punësimit informal, kanë regjistruar mbi 1,300 punëtorë informalë në 2025, duke shtuar rreth 15 milionë lekë në buxhetin shtetëror.

Ulja e përdorimit të parasë cash dhe digjitalizimi janë të domosdoshme, duke promovuar pagesat elektronike dhe penalizuar transaksionet e mëdha në cash, pasi kjo do të godasë pastrimin e parave në ndërtim dhe turizëm, duke krijuar një mjedis më të drejtë për bizneset formale.

Shtimi i incentivave, si ulje TVSH-je për pagesat me kartë, do të rrisë transparencën e tregut dhe synon rritjen e të ardhurave tatimore në 28% të PBB-së.

Reforma në punësim dhe kapital njerëzor do të ndihmojë në vlefshmërinë e aftësive jo-formale dhe informale përmes Roadmap-it të UNDP-së, duke integruar punëtorët informalë në sistemin formal. Përmirësimi i skemës së politikave të papunësisë, duke ofruar trajnime dhe mbështetje për grupet vulnerabël si të papunët afatgjatë dhe të rinjtë, do të reduktojë emigrimin dhe tërheq investime në sektorët prodhues, duke adresuar mungesën e fuqisë punëtore kualifikuar.

Sipas Reformës së Agjendës së Shqipërisë, masat përfshijnë forcimin e skemës së punësimit të papunësisë për të përmirësuar shërbimet e ndërmjetësimit dhe trajnimin, duke ulur papunësinë dhe duke promovuar barazinë gjinore në aksesin ndaj punës.

Përmirësimi i klimës së investimeve dhe qeverisjes kërkon zgjatjen e Ligjit për Investimet Strategjike dhe miratimin e Ligjit të Unifikuar për Investimet, duke siguruar transparencë në pronë dhe mbështetje shtetërore. Lufta kundër korrupsionit përmes reformave në drejtësi do të reduktojë kapjen e shtetit dhe do të tërheqë IHD në energji të rinovueshme, teknologji dhe bujqësi.

Partneriteti me sektorin privat do të sigurojë që reformat të reflektojnë nevojat reale të tregut, duke përfshirë zhvillimin e kapitalit njerëzor dhe transformimin digjital.

Monitorimi dhe vlerësimi i rezultateve kërkon krijimin e një task force ndërinstitucionale për monitorimin e informalitetit, duke përdorur të dhëna real-time nga INSTAT dhe Banka e Shqipërisë, me objektiv uljen e informalitetit me 5% gjatë vitit 2026 dhe matjen e ndikimit në investime dhe punësim për të siguruar që politikat të jenë efektive.

Për krahasim, po prezantojmë një tabelë e thjeshtë me nivelet e informalitetit në rajon (bazuar në vlerësime të Bankës Botërore dhe studimeve të fundit):

Vend	Niveli i Informalitetit (% e PBB-së)	Rritja e PBB-së (Pritshmëri 2026)
Shqipëri	27.9-32%	3.6%
Maqedoni e Veriut	25-30%	3.2%
Bosnjë-Hercegovinë	28-35%	2.8%
Serbi	20-25%	3.5%
Mal i Zi	22-28%	3.2%

Në 2026, Shqipëria ka mundësinë ashtu si dhe vitet e mëparshme të kalojë nga një ekonomi e varur nga informaliteti drejt një modeli të qëndrueshëm, duke shfrytëzuar integrimin në BE si katalizator.

Efektet e njohura si konkurrenca e padrejtë, dekurajimi i investimeve dhe pabarazia sociale nuk mund të injorohen më.

Me politika specifike të mbështetura nga angazhim politik dhe bashkëpunim ndërkombëtar, mund të arrihet një ulje e informalitetit nën 20% të PBB-së deri në 2030, duke krijuar një Shqipëri më të drejtë dhe prosperuese. Qeveria, biznesi dhe shoqëria civile duhet të bashkohen, sepse koha për tolerancë zero ndaj “hijeve” ka ardhur e ka kaluar.