Industria nxjerrëse pasuri e madhe, por përfitim i kufizuar dhe një dritare e ngushtë reformash

Sipas studimit të ALTAX Observatory, Shqipëria ka gjeneruar një volum të konsiderueshëm të ardhurash nga burimet nëntokësore gjatë periudhës 2010–2025, por analiza e sektorit nxjerrës tregon një kontradiktë të thellë mes potencialit ekonomik dhe vlerës reale të realizuar. Ndërsa të ardhurat direkte arrijnë rreth 15.8 miliardë USD, vlerësimet e humbjeve të oportunitetit variojnë nga 16 deri në 47 miliardë USD, si pasojë e një strukture fiskale të kufizuar, mungesës së përpunimit vendas dhe dobësive institucionale në menaxhimin e rentës nxjerrëse.

Rënie e prodhimit dhe mungesë e mekanizmave të kursimit

Sektori i naftës, dikur shtylla kryesore e industrisë nxjerrëse, ka hyrë në një trajektore të qartë rënëse. Prodhimi ka rënë me rreth 46% nga viti 2016 në 2024, duke zbritur nga 24,000 në 13,000 fuçi në ditë. Rezervat e mbetura, të vlerësuara rreth 150 milionë barel, rrezikojnë të shterojnë rreth viteve 2035–2040 në mungesë të investimeve të reja dhe, më e rëndësishmja, pa një fond sovran që të amortizojë këtë shterim.

Në krahasim, vende si Norvegjia kanë ndërtuar mekanizma të fuqishëm kursimi dhe investimi përmes fondeve sovrane, duke shmangur efektin klasik të “sëmundjes holandeze”.

Efekt negativ në produktivitet dhe strukturë ekonomike

Analiza e produktivitetit total faktor (TFP) tregon një efekt negativ prej −2.51%, duke konfirmuar se sektori nxjerrës nuk ka vepruar si motor diversifikimi, por si faktor që ka shtrembëruar alokimin e burimeve ekonomike.

Ky model është i ngjashëm me raste të vendeve që kanë kaluar faza të “varësisë nga burimet natyrore”, ku rritja afatshkurtër nuk përkthehet në zhvillim të qëndrueshëm.

Zinxhiri i vlerës i papërfunduar me ekonomi të fragmentuar

Një nga problemet më të thella strukturore është mungesa e përpunimit vendas. Mineralet si kromi dhe nafta eksportohen kryesisht si lëndë e parë, duke lënë jashtë ekonomisë shqiptare vlerën e shtuar që krijohet në fazat e përpunimit.

Nëse vetëm 30% e prodhimit mineral do të përpunohej brenda vendit, ekonomia mund të gjeneronte 800 milionë deri në 1.2 miliardë USD shtesë në vit. Aktualisht, efekti shumëfishues ekonomik mbetet rreth 1.2×, ndërsa në ekonomitë e integruara arrin 2.5–3×.

Ky model “enclave economy” është tipik për ekonomi ku sektori nxjerrës nuk lidhet me industrinë vendase.

Kosto mjedisore të akumuluara dhe pasive të fshehura

Një tjetër dimension kritik është trashëgimia mjedisore. Mbi 5,000 puse nafte të braktisura përbëjnë një pasiv të madh ekonomik dhe ekologjik. Kostoja e rehabilitimit sot vlerësohet në 150–300 milionë USD, por nëse vonohet, mund të arrijë 400–500 milionë USD deri në 2035–2040.

Ky është një shembull tipik i “kostos së mosveprimit”, ku shtyrja e vendimeve rrit në mënyrë eksponenciale barrën fiskale.

Potenciali i reformës: tre shtylla transformuese

Analiza sugjeron se ekzistojnë tre ndërhyrje kryesore që mund të ndryshojnë trajektoren ekonomike:

• krijimi i një fondi sovran për akumulimin e rentës nxjerrëse
• rritja e rentës minerare në 10–15% me skema fleksibile sipas çmimit
• detyrimi për përpunim vendas deri në 30% të prodhimit

Këto masa mund të dyfishojnë kontributin ekonomik të sektorit brenda pesë viteve dhe të përmirësojnë ndjeshëm efektin mbi produktivitetin.

Humbja e mundësive: një hendek 16–47 miliardë USD

Në skenarët krahasues, ekonomia shqiptare ndodhet përballë një diference të madhe midis trajektores aktuale dhe asaj të reformuar. Skenari aktual prodhon rreth 15.8 miliardë USD në 15 vite, ndërsa një skenar i menaxhimit të avancuar mund të arrijë deri në 47–63 miliardë USD.

Në terma ekonomikë, kjo përfaqëson një hendek strukturor prej 16–47 miliardë USD, i lidhur jo me mungesën e burimeve, por me mënyrën e qeverisjes së tyre.

Energjia si mundësi e re strategjike

Ndryshe nga sektori nxjerrës tradicional, energjia e rinovueshme paraqet një trajektore më pozitive. Prodhimi fotovoltaik është rritur me mbi 679% në dy vite, duke arritur rreth 218 MW në 2024. Megjithatë, kufizimi kryesor nuk është prodhimi, por integrimi në rrjet dhe kapaciteti i balancimit.

Në këtë kuadër, Shqipëria ka potencial të kthehet në një nyje rajonale energjetike përmes projekteve si LNG në Vlorë, por vetëm nëse sigurohet transparencë dhe akses i hapur në treg.Në mbyllje, sektori industrisë nxjerrëse shqiptare ndodhet në një pikë kritike ku përplasja midis shterimit të burimeve dhe mungesës së reformave po përcakton të ardhmen ekonomike.

Modeli aktual ka prodhuar të ardhura, por jo transformim. Ndërsa vendet si Kazakistani dhe Botsvana kanë treguar se renta nxjerrëse mund të shndërrohet në zhvillim afatgjatë, Shqipëria mbetet ende në fazën ku burimi po shteron më shpejt se kapaciteti për ta transformuar atë në pasuri të qëndrueshme.

Dritarja për veprim nuk është e hapur pafundësisht dhe koha ekonomike po ecën më shpejt se koha institucionale.