Vlerësimi sovran i Shqipërisë në kontekst rajonal

Konfirmimi i fundit i rating-ut të Shqipërisë nga Moody’s në nivelin Ba3 me perspektivë të qëndrueshme ka rikthyer debatin mbi kuptimin real të këtij vlerësimi për financat publike dhe perspektivën ekonomike të vendit. 

Në pamje të parë, konfirmimi i një rating-u të pandryshuar mund të interpretohet si shenjë stabiliteti. 

Megjithatë, një analizë më e gjerë duke përfshirë evolucionin historik të vlerësimit dhe krahasimin me vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor sugjeron se Shqipëria ndodhet në një fazë stabiliteti relativ, por me progres të ngadaltë drejt përmirësimit të profilit të riskut sovran.

1. Evolucioni i rating-ut të Shqipërisë

Për shumë vite Shqipëria ka qëndruar në nivele të ulëta të kategorisë “speculative grade” (niveli B1) dhe vetëm së fundmi është përmirësuar në Ba3, si tregohet në vijim:

• në 2017–2023 në nivelin B1 me perspektivë kryesisht “stable”, jë nivel që sinjalizon rrezik relativisht të lartë për investitorët
• në Prill 2024 perspektiva kalon në “positive”
• në Tetor 2024 kalon në nivel më të lartë, në Ba3
• në 2025–2026 konfirmohet Ba3 me outlook stable.

Në shkallën e Moody’s, Ba3 është ende kategori “non-investment grade” (speculative), por përbën një hap pozitiv, pasi e afron vendin me kategorinë e investimeve të sigurta.

Rating-u aktual mbetet rreth tre nivele poshtë kategorisë “investment grade”, që është niveli ku vendet konsiderohen me rrezik të ulët dhe ku investitorët institucionalë mund të investojnë pa kufizime.

Konfirmimi i vazhdueshëm i këtij rating-u tregon dy realitete njëkohësisht:

– së pari, stabilitet makroekonomik, pasi agjencitë nuk shohin përkeqësim të riskut sovran

– së dyti, mungesë të përmirësimit të shpejtë strukturor, pasi nuk ka upgrade të mëtejshëm.

Në këtë kuptim, rating-u Ba3 është një ekuilibër midis stabilitetit fiskal dhe kufizimeve strukturore të ekonomisë dhe tregon se përmirësimi i cilësisë së financave publike është i ngadalshëm.Pra rating-u Ba3 i qëndrueshëm është më shumë një “ekuilibër i ndërmjetëm”. Ai reflekton një ekonomi që ka arritur stabilitet makroekonomik, por që përballet me kufizime strukturore që e mbajnë rating-un të bllokuar në të njëjtin nivel.

Agjencia tjetër e madhe, Standard & Poor’s, e vlerëson Shqipërinë BB me outlook stable, pak më lart se Moody’s. Kjo tregon se tregjet shohin përmirësim gradual, por ende jo të mjaftueshëm për investment grade.

2. Pozicioni i Shqipërisë në rajon

Krahasimi me vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor ndihmon për të kuptuar më mirë pozicionin relativ të Shqipërisë.

Shteti	Moody’s	S&P Global	Fitch	Statusi
Shqipëria	Ba3 (stable)	BB (stable)	–	nën investment grade
Serbia	Ba2 / Ba3 (afërsisht)	BBB- (stable)	BB+	investment grade nga S&P
Maqedonia e Veriut	Ba2 / Ba3	BB- (stable)	BB+	nën investment grade
Mali i Zi	Ba3	B+ (stable)	B+	rrezik më i lartë
Kosova	–	–	BB- (stable)	nën investment grade

Në rajon dallohen tre nivele të riskut sovran.

Në nivelin më të lartë qëndron Serbia, e cila ka arritur të sigurojë rating “investment grade” (BBB-) nga Standard & Poor’s. Ky zhvillim e vendos Serbinë në një kategori më të favorshme për investitorët dhe ul ndjeshëm kostot e financimit të borxhit publik.

Në nivelin e mesëm ndodhen Shqipëria, Maqedonia e Veriut dhe Kosova, të cilat kanë rating në intervalin Ba3/BB deri në BB-. Këto ekonomi konsiderohen relativisht stabël, por ende me rrezik të moderuar.

Në nivelin më të ulët qëndron Mali i Zi, ku borxhi publik dhe varësia e lartë nga turizmi rrisin perceptimin e riskut.

Ky krahasim tregon se Shqipëria nuk është në fund të rajonit, por as nuk ka arritur të krijojë avantazh të dukshëm ndaj ekonomive të tjera të Ballkanit Perëndimor.

Rating-u Ba3 / BB e vendos Shqipërinë në mes të Ballkanit Perëndimor me profil risku të ngjashëm me ekonomitë e tjera të vogla të rajonit.

Upgrade i Serbisë në investment grade krijon një hendek të rëndësishëm. Kjo ka disa efekte ekonomike, ku investitorët institucionalë mund të blejnë më lehtë obligacione serbe, kosto më e ulët e borxhit publik dhe avantazh në tërheqjen e kapitalit industrial.

Ndërkaq, Shqipëria është në një “zonë tranzicioni”. Në rastin e Shqipërisë kjo situatë lidhet kryesisht me ekonominë relativisht të vogël, me varësinë nga turizmi dhe remitancat dhe me institucionet dhe produktivitetin ende në zhvillim.

3. Pse Serbia arriti “investment grade” ndërsa Shqipëria jo?

Diferenca kryesore midis Shqipërisë dhe Serbisë lidhet me strukturën ekonomike dhe kapacitetin prodhues.

Ekonomia serbe është disa herë më e madhe dhe më e diversifikuar. 

Përveç sektorit të shërbimeve, Serbia ka zhvilluar industri prodhuese të rëndësishme, veçanërisht në sektorin automobilistik, elektronik dhe përpunues. Kjo ka rritur ndjeshëm eksportet dhe ka krijuar një bazë ekonomike më rezistente ndaj krizave.

Nga ana tjetër, ekonomia shqiptare mbështetet kryesisht në turizëm, ndërtim, remitanca, energji dhe minerale.

Këta sektorë janë të rëndësishëm, por kanë volatilitet më të madh dhe krijojnë më pak vlerë të shtuar industriale.

Një faktor tjetër vendimtar është niveli i investimeve të huaja direkte. 

Serbia ka tërhequr për vite me radhë investime të mëdha industriale, duke krijuar zinxhirë prodhimi dhe eksporti. 

Shqipëria ka tërhequr investime kryesisht në sektorë me ndikim më të kufizuar në produktivitet.

4. Faktorët fiskalë dhe institucionalë

Agjencitë e vlerësimit nuk analizojnë vetëm rritjen ekonomike. Ato vlerësojnë edhe:

– nivelin e borxhit publik

– stabilitetin fiskal

– cilësinë e institucioneve dhe

– zhvillimin e tregjeve financiare.

Në rastin e Shqipërisë, disa nga kufizimet kryesore janë:

– borxhi publik relativisht i lartë për madhësinë e ekonomisë

– informaliteti ekonomik që kufizon bazën fiskale

– tregu financiar relativisht i cekët

– ekonomia e vogël dhe e përqendruar në pak sektorë.

Këta faktorë nuk krijojnë krizë fiskale, por limitojnë ritmin e përmirësimit të rating-ut sovran.

5. A tregon rating-u Ba3 stagnim të financave?

Nga një perspektivë analitike duhet bërë dallimi midis stabilitetit dhe stanjacionit.

Konfirmimi i vazhdueshëm i rating-ut tregon se:

– financat publike janë të menaxhuara në mënyrë relativisht të qëndrueshme

– ekonomia ka rezistuar ndaj goditjeve të mëdha (pandemia, kriza energjetike).

Megjithatë, fakti që rating-u nuk përmirësohet shpesh sugjeron një stanjacion relativ në përmirësimin e strukturës ekonomike.

Pra, problemi kryesor nuk është përkeqësimi i financave, por ritmi i ngadalshëm i konvergjencës me standardet e vendeve me investment grade.

6. Sa kohë mund t’i duhet Shqipërisë për investment grade?

Historikisht, përmirësimi i rating-ut ndodh gradualisht. Zakonisht vendet përmirësohen një nivel çdo 2–4 vite, nëse reformat ekonomike vazhdojnë dhe treguesit fiskalë përmirësohen.

Duke qenë se Shqipëria ndodhet rreth tre nivele poshtë investment grade, një skenar realist sugjeron se vendi mund ta arrijë këtë nivel brenda 6 deri në 10 viteve (2030-2035), nëse vazhdon përmirësimi i indikatorëve kryesorë.

Përmirësimi i rating-ut sovran do të varet kryesisht nga katër zhvillime strategjike.

Së pari, ulja e qëndrueshme e borxhit publik dhe stabilizimi i financave të shtetit. Një trajektore e qartë rënëse e borxhit drejt niveleve rreth 55–60% të PBB-së do të ishte një sinjal shumë pozitiv për agjencitë e vlerësimit.

Së dyti, diversifikimi i ekonomisë dhe rritja e eksporteve. Zhvillimi i sektorëve prodhues dhe energjetikë do të rrisë rezistencën e ekonomisë ndaj krizave.

Së treti, formalizimi i ekonomisë dhe zgjerimi i bazës tatimore. Reduktimi i informalitetit do të përmirësojë stabilitetin fiskal dhe kapacitetin e shtetit për të mbledhur të ardhura.

Së katërti, forcimi i institucioneve dhe sundimi i ligjit, faktorë që kanë peshë të madhe në analizat e agjencive të rating-ut.

Rating-u Ba3 i Shqipërisë nuk është një sinjal i dobët për rajonin, pasi vendi ndodhet në nivel të ngjashëm me shumicën e ekonomive të Ballkanit Perëndimor. Megjithatë, fakti që përmirësimet janë të rralla dhe graduale tregon se Shqipëria ndodhet në një fazë tranzicioni midis stabilitetit makroekonomik dhe transformimit strukturor të ekonomisë.

Për të kaluar në kategorinë investment grade, vendi duhet të arrijë jo vetëm stabilitet fiskal, por edhe një ekonomi më të diversifikuar, institucione më të forta dhe një bazë më të gjerë produktive. 

Nëse këto zhvillime realizohen, Shqipëria mund të afrohet ndjeshëm me standardet financiare të ekonomive më të avancuara të rajonit gjatë dekadës së ardhshme.