Pse produktiviteti mbetet sfidë për zhvillimin e qëndrueshëm?

Shqipëria ka bërë disa përparime të dukshme në periudhën 2022-2024, duke përfshirë një rritje ekonomike të moderuar dhe reforma strukturore të rëndësishme. Megjithatë, ky progres ka hasur pengesa të mëdha që po ndikojnë negativisht në rritjen e produktivitetit dhe konkurrueshmërinë e ekonomisë. Pavarësisht rritjes ekonomike, Shqipëria përballet me barrierat strukturore që kufizojnë mundësitë e saj për zhvillim afatgjatë. Shtimi i sektorëve si turizmi dhe ndërtimi ka kontribuar në rritjen e PBB-së, por këta sektorë shpesh kërkojnë nivele të ulëta të produktivitetit dhe nuk mund të shërbejnë si baza për një zhvillim të qëndrueshëm të ekonomisë.

Për të arritur një rritje afatgjatë dhe të qëndrueshme, është e domosdoshme që rritja e produktivitetit të shoqërojë rritjen ekonomike. Ky proces është i lidhur ngushtë me disa faktorë kyç, si investimet në infrastrukturë, edukimin dhe aftësitë e forcës punëtore, si dhe diversifikimin e sektorëve ekonomikë. Mungesa e aftësive dhe emigrimi i trurit janë dy pengesa të mëdha që i japin ekonomisë shqiptare një kufizim në zhvillimin e mëtejshëm të produktivitetit.

Teknologjia dhe inovacioni janë të rëndësishëm për rritjen e produktivitetit, por shumë biznese shqiptare ende përballen me vështirësi në adaptimin e këtyre aspekteve për shkak të kushteve financiare dhe mungesës së mbështetjes institucionale. Për më tepër, sektori i bujqësisë dhe ai i shërbimeve me pak kualifikim mbeten dominues në strukturën ekonomike, duke e vështirësuar përmirësimin e produktivitetit në nivelin e gjerë.

Në këtë kuadër, për të mbyllur hendekun midis rritjes ekonomike dhe produktivitetit, Shqipëria duhet të investojë në kapitalin njerëzor dhe të krijojë mundësi për zhvillimin e teknologjisë dhe inovacionit, veçanërisht përmes mbështetjes ndaj firmave të reja dhe atyre që operojnë në sektorët me potencial të lartë për produktivitet. Po ashtu, është e rëndësishme të ndërmerren veprime për zhvillimin e një infrastrukture moderne që lejon lidhjen e Shqipërisë me tregjet ndërkombëtare dhe mbështet përdorimin e teknologjive të avancuara për rritjen e efikasitetit të punës.

Ne kemi identifikuar disa faktorë pengues që ndikojnë në rritjen e produktivitetit dhe zhvillimin ekonomik afatgjatë të Shqipërisë. Në mënyrë logjike dhe varësie ndaj rritjes ekonomike më poshtë analizojmë secalin prej tyre.

1. Produktiviteti i punës dhe pagat

Në vitin 2023, Shqipëria ka përjetuar një përmirësim të moderuar të produktivitetit të punës, por kjo rritje nuk ka qenë në përputhje me nivelin e pagave dhe me rritjen e përgjithshme ekonomike. Ky hendek sugjeron disa sfida dhe pabarazi në shpërndarjen e rritjes së produktivitetit mes sektorëve dhe individëve, që mund të analizohen përmes këtyre pikave kryesore:

Pabarazia në shpërndarjen e rritjes së produktivitetit. Sektoret që kërkojnë aftësi të larta dhe inovacion, si teknologjia, kërkimi dhe zhvillimi, dhe industria e lartë, shpesh kanë mbetur mbrapa në krahasim me sektorët që kërkojnë aftësi më të ulëta dhe punë me kualifikim të pakët. Kjo krijon një hendek mes sektorëve që ndikon drejtpërdrejt në nivelin e pagave. Punonjësit që kontribuojnë në sektorë më inovativë shpesh nuk shpërblehen proporcionalisht me nivelin e produktivitetit që arrijnë.

Produktiviteti i punës dhe pagat. Pavarësisht përmirësimit të produktivitetit të punës, niveli i pagave në Shqipëri mbetet i ulët krahasuar me vendet e Bashkimit Europian. Kjo mund të jetë një pasojë e mungesës së investimeve në aftësitë e punonjësve dhe modernizimin e sektorëve që kërkojnë aftësi të avancuara. Paguat nuk kanë reflektuar rritjen e produktivitetit, duke pasur si rezultat një stagnim të nivelit të jetesës për shumë punonjës, veçanërisht në sektorët e rinj dhe me inovacion të lartë.

Shkalla e pjesëmarrjes në fuqinë punëtore. Shkalla e pjesëmarrjes në fuqinë punëtore ka arritur në 64.1%, por ky përparim nuk është pasuar me një rritje të produktivitetit total të faktorëve (TFP). Ky hendek sugjeron se ndërsa ka më shumë individë të angazhuar në punë, shumë prej tyre mund të jenë të përfshirë në sektorë me produktivitet të ulët dhe që nuk kontribuojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë në rritjen ekonomike. Mungesa e integrimit të punonjësve në sektorë që promovojnë rritje të produktivitetit ka bërë që përfitimet nga pjesëmarrja e fuqisë punëtore të jenë më të ulëta.

Optimizimi i burimeve dhe efikasiteti i firmave. Hendeku mes rritjes së produktivitetit dhe pagave tregon gjithashtu një përpjekje të pamjaftueshme për të optimizuar burimet dhe për të rritur efikasitetin e firmave. Shumë kompani vazhdojnë të përballen me sfida të menaxhimit të burimeve dhe inovacionit, që do të mund të çonin në rritje të produktivitetit dhe shpërndarje më të barabartë të përfitimeve nga kjo rritje.

Mungesa e investimeve në zhvillim profesional dhe trajnime. Një nga shkaqet kryesore të këtij hendeku mes produktivitetit dhe pagave është mungesa e investimeve të mjaftueshme në zhvillimin profesional dhe aftësimin e fuqisë punëtore. Sektoret që kërkojnë aftësi të larta shpesh përballen me mungesë të stafit të kualifikuar, ndërkohë që sektori i punës së thjeshtë mbetet i mbipopulluar dhe me nivel të ulët produktiviteti.

Konkurueshmëria dhe reforma e tregut të punës. Ndërsa Shqipëria ka arritur disa përparime, për të arritur një rritje të qëndrueshme të produktivitetit dhe të pagave, është e nevojshme të zhvillohen reforma që të përmirësojnë konkurrueshmërinë, të rrisin investimet në sektorët me vlerë të shtuar dhe të krijojnë mundësi për aftësim dhe zhvillim të fuqisë punëtore.

Ky hendek mes produktivitetit dhe pagave sugjeron nevojën për një qasje strategjike që të lidhë përmirësimin e aftësive të punonjësve, investimet në sektorët e avancuar dhe përdorimin e teknologjisë për të rritur produktivitetin dhe të sigurojë shpërndarje më të barabartë të përfitimeve nga ky progres. Integrimi i punonjësve në sektorë që nxisin rritjen e produktivitetit është një hap i domosdoshëm për të ndihmuar në ngritjen e pagave dhe përmirësimin e kushteve të jetesës për punonjësit shqiptarë.

---

2. Kufizimet në financimin e investimeve dhe mbështetje për sektorët me produktivitet të ulët

Një faktor tjetër kryesor është mungesa e mundësive për financim të investimeve në teknologji dhe inovacion. Bankat dhe institucionet financiare në Shqipëri kanë qenë konservative në ofrimin e financimeve për bizneset, veçanërisht ato të vogla dhe të mesme, që janë shpesh të nevojshme për të përmirësuar produktivitetin. Mungesa e një tregu të zhvilluar të kapitalit dhe mbështetja e pamjaftueshme për kapitalin sipërmarërës janë pengesa që kanë ndikuar në zhvillimin e sektorëve me potencial të lartë produktiviteti.

Kufizimi në financimin e investimeve dhe mbështetje për sektorët me produktivitet të ulët konsiderohet një problem pengues për zhvillimin ekonomik dhe rritjen e produktivitetit, pavarësisht deklaratave pozitive nga qeveria për mundësitë e financimit dhe mbështetje. Kjo situatë ka disa arsye të thella që lidhen me realitetin e ekonomisë dhe funksionimin e mekanizmave të mbështetjes, të cilat shpesh nuk përputhen me synimet dhe deklaratat politike. Disa arsye që shpjegojnë këtë disonancë janë:

Mungesa e aksesit të lehtë në kapital. Edhe pse qeveria shpall mundësi financimi për bizneset dhe sektorët strategjikë, praktika tregon se shumë biznese, veçanërisht ato të vogla dhe të mesme, përballen me vështirësi të mëdha për të siguruar kapital. Kjo ndodh për shkak të disa faktorëve.

• Shkalla e lartë e interesave dhe kërkesat e kredisë. Bankat dhe institucionet financiare shpesh ofrojnë kredi me kushte të vështira për firmat, veçanërisht ato që kanë më pak siguri apo që operojnë në sektorë me produktivitet të ulët.
• Garancitë e kërkuara. Shumë bizneset, veçanërisht ato që veprojnë në sektorë të tilla si bujqësia ose industrinë e vogël, nuk kanë asetet e nevojshme për të ofruar si garanci për kredinë.
• Mungesa e ndihmës teknike dhe mbështetjes financiare. Ndonëse qeveria mund të ketë programe mbështetjeje, ato shpesh nuk janë të mjaftueshme për të siguruar që çdo biznes të ketë mundësi të zhvillojë investimet e nevojshme për të rritur produktivitetin.

Problemet me zbatimin dhe koordinimin e politikave. Deklaratat për mbështetje të investimeve dhe sektorëve me produktivitet të ulët shpesh janë të pranishme në dokumentet strategjike dhe planet e qeverisë, por përderisa ato nuk zbatohen në mënyrë efektive, ato mbeten vetëm në letër.

• Mungesa e koordinimit ndërmjet institucioneve. Shumë herë, planifikimi dhe zbatimi i politikave mbështetëse është i fragmentuar. Ka një mungesë të qartë të koordinimit ndërmjet institucioneve financiare, autoriteteve lokale dhe atyre qeveritare për të siguruar që mbështetja të arrijë në mënyrë efektive atje ku është e nevojshme.
• Procedurat burokratike dhe ngadalësimi i aplikimeve. Shumë biznese përballen me pengesa të shumta burokratike për të marrë ndihmë financiare. Procedurat e ndërlikuara dhe koha e gjatë e pritjes ndikojnë negativisht në mundësinë e tyre për të investuar në zhvillimin e mëtejshëm.

Mbështetje jo e duhur për sektorët me produktivitet të ulët. Bizneset që operojnë në sektorë me produktivitet të ulët, si bujqësia, ndonjëherë nuk përfitojnë nga mbështetje të mjaftueshme për të modernizuar teknologjinë dhe për të rritur efikasitetin. Pa investime në këta sektorë, është e vështirë që produktiviteti i përgjithshëm i ekonomisë të rritet dhe të arrijmë standarde më të larta.

4. Ndikimi i informalitetit dhe ekonomisë joformale

Ekonomia informale është një prej pengesave kryesore për rritjen e produktivitetit në Shqipëri. Kjo ka pasoja të thella në disa fusha të ekonomisë dhe do të kërkojë një strategji të qëndrueshme për ta adresuar këtë çështje. Në thelb, informaliteti ndikon në:

Pengesat në rritjen e produktivitetit. Bizneset informale shpesh nuk ndjekin rregullat dhe standardet e nevojshme për të përmirësuar efikasitetin dhe cilësinë. Pa investime në teknologji moderne, trajnime dhe zhvillimin e kapaciteteve, këto biznese e mbajnë sektorin në nivele të ulëta të produktivitetit.

Konkurrenca e pasigurtë dhe çmimet nën kosto. Bizneset që operojnë informal shpesh evitojnë taksat dhe detyrimet ligjore, duke krijuar një konkurrencë të pandershme që vështirëson mbijetesën e atyre që operojnë brenda kornizës ligjore. Kjo mund të zvogëlojë mundësinë për zhvillim të qëndrueshëm dhe të drejtë të sektorëve të tjerë.

Mungesa e investimeve dhe infrastrukturës. Pa një sistem të qartë dhe të kontrolluar, është e vështirë të sigurohen investime të reja. Bizneset informale shpesh nuk kanë asnjë shtysë për të rritur efikasitetin apo për të zhvilluar burimet e nevojshme për të modernizuar praktikat e tyre.

Edukimi dhe aftësitë e punonjësve. Punonjësit që janë pjesë e sektorit informal shpesh nuk kanë mundësi për trajnime të nevojshme që rrisin produktivitetin e punës. Kjo kontribuon në një forcë punëtore më pak të kualifikuar dhe të pamundësuar për të kontribuar në zhvillimin e ekonomisë.

Zbatimi i politikave dhe ligjeve. Për të adresuar këtë çështje, është e nevojshme që qeveria të zbatojë një politikë më të fokusuara që të inkurajojë bizneset informale të kalojnë në sektorin formal, duke krijuar kushte që promovojnë rritjen e produktivitetit dhe ofrojnë mbështetje për zhvillimin e qëndrueshëm të tyre.

5. Mungesa e një bashkëpunimi të koordinuar ndërmjet institucioneve dhe sektorëve

Në Shqipëri, politikat që lidhen me rritjen e produktivitetit shpesh kanë mungesë të bashkëpunimit të koordinuar midis institucioneve publike dhe sektorëve të tjerë, si arsimi, shëndetësia dhe infrastruktura. Kjo ka disa pasoja negative, si:

Pabarazia dhe fragmentimi i burimeve. Pa koordinim, burimet shpërndahen në mënyrë të pasaktë dhe mund të përdoren në mënyrë të pamaksimizuar. Çdo sektor ka përparësitë e tij, por mungesa e lidhjes ndërmjet tyre pengon arritjen e rezultateve të kërkuara.

Zvarritja e iniciativave dhe efektiviteti i ulët. Politikat pa koordinim shpesh krijojnë pasiguri dhe e bëjnë të vështirë përmbushjen e qëllimeve të përbashkëta. Pa lidhje të qarta midis investimeve në infrastrukturë, arsimi dhe shëndetësia, rritja e produktivitetit mund të mbetet e pamundur.

Përkeqësimi i mundësive për inovacion dhe zhvillim. Pa bashkëpunim ndërmjet sektorëve, mundësitë për të zhvilluar ide inovative dhe për të përdorur teknologjitë më të avancuara janë më të kufizuara.

Politikat që ndihmojnë njëri-tjetrin. Kërkohet një qasje integruar që të lidhë sektorët dhe politikat në mënyrë efektive, si për shembull, investimet në infrastrukturë që mbështeten nga një forcë punëtore me aftësi për ta përdorur atë.

Mungesa e vizionit të përbashkët. Pa një strategji të përbashkët që ndihmon koordinimin ndërmjet sektorëve, është e vështirë të arrish rezultate konkrete. Kjo kërkon ndihmën e të gjitha palëve për të arritur një rritje të qëndrueshme të produktivitetit.

6. Ndryshime të ngadalta në sektorët kryesorë ekonomikë

Sektorët më të rëndësishëm të ekonomisë shqiptare, si bujqësia dhe industria e rëndë kanë pasur ngadalësime të dukshme në modernizimin dhe rritjen e produktivitetit, të shfaqura te:

Përdorimi i kufizuar i teknologjisë moderne. Sektori bujqësor ka pasur një adaptim të ngadaltë ndaj teknologjive moderne që mund të rrisnin efikasitetin dhe konkurrueshmërinë.

Mungesa e investimeve dhe financave të nevojshme. Fermerët dhe industri të tjera kanë pasur vështirësi për të siguruar financa për të modernizuar dhe rritur produktivitetin e tyre.

Kufizime në menaxhimin e burimeve. Pa një strategji menaxheriale dhe planifikim të qëndrueshëm, shumë burime janë humbur dhe nuk janë përdorur efikas, duke penguar zhvillimin e sektorëve të tillë.

Mungesa e infrastrukturës moderne. Pa infrastrukturë të mirë, sektorët e tillë kanë vështirësi për të përmirësuar efikasitetin dhe konkurrueshmërinë e tyre.

Rritja e paqëndrueshme e industrisë së rëndë. Industria e rëndë ka pasur vështirësi në modernizim dhe adoptimin e praktikave të qëndrueshme, duke u bërë më pak konkurruese në tregjet ndërkombëtare.

Për të përmirësuar situatën, është e nevojshme që qeveria, sektori privat dhe institucionet financiare të punojnë së bashku për të hequr barrierat dhe për të mundësuar një zhvillim më të qëndrueshëm dhe produktiv në sektorët kyç ekonomikë.

Pavarësisht progresit të arritur në fushën e rritjes ekonomike, lidhja midis rritjes ekonomike dhe produktivitetit mbetet një sfidë për Shqipërinë. Pavarësisht një norme rritjeje prej 3.94% në vitin 2023, faktorët pengues si mungesa e aftësive të nevojshme në tregun e punës, emigrimi i trurit, dhe struktura e ekonomisë kanë ndikuar negativisht në produktivitetin e punës. Kjo ka krijuar një hendek mes rritjes ekonomike dhe rritjes së produktivitetit, duke bërë të vështirë për Shqipërinë të arrijë një zhvillim të qëndrueshëm afatgjatë.

Për të adresuar këto sfida dhe për të nxitur një rritje më të qëndrueshme, Shqipëria duhet të investojë në përmirësimin e kapitalit njerëzor, të rrisë aksesin në financime për bizneset, dhe të stimulojë inovacionin dhe adoptimin e teknologjive të reja. Nëse këto masa do të implementohen me sukses, Shqipëria mund të arrijë një rritje të produktivitetit që është në përputhje me zhvillimin e saj ekonomik dhe që do të sigurojë një të ardhme më të qëndrueshme dhe më të begatë për të gjithë qytetarët.