Ndërmarrjet publike, një barrë e padukshme për qytetarët shqiptarë

Në Shqipëri, ndërmarrjet publike janë kthyer në një simbol të keqmenaxhimit dhe humbjeve të vazhdueshme. Rreth 70–80% e tyre operojnë me rezultate negative ose me marzhe minimale fitimi, ndërsa humbjet e akumuluara në sektorë kyç si energjia, ujësjellësit, transporti publik dhe menaxhimi i mbetjeve arrijnë qindra milionë euro. Ky model i menaxhimit ka krijuar një rreth vicioz financiar.
Borxhet ndaj furnitorëve, buxhetit apo bankave shtetërore detyrojnë shtetin të vazhdojë subvencionet, duke rritur barrën mbi qytetarët dhe penguar investimet në shërbime publike funksionale.

Shumë ndërmarrje karakterizohen nga mbi-punësim masiv, jo për shkak të nevojave reale teknike, por si rezultat i ndikimeve politike dhe punësimeve klienteliste.
Në disa raste, kostoja e personelit zë 50–70% të shpenzimeve operative, duke kufizuar mundësitë për mirëmbajtje, investime në teknologji dhe përmirësim të shërbimeve.
Kjo është një çështje e drejtpërdrejtë e interesit publik, pasi çdo qytetar paguan për humbjet dhe për vendimet politike që ushqejnë ciklin e keqmenaxhimit.

Në qendër të krizës qëndron menaxhimi joefikas dhe mungesa e profesionalizmit. Drejtuesit nuk emërohen mbi bazën e meritës apo aftësive teknike, por mbi ndikime politike.
Në sektorin e energjisë dhe ujësjellësit, drejtues të vendosur politikisht kanë marrë vendime për blerje shërbimesh ose investime kapitale pa analizë të qartë kosto-përfitim, duke krijuar humbje qindra milionëshe.
Nuk ekziston monitorim objektiv për performancën e drejtuesve ose për efektivitetin e bordeve të administrimit, duke i lënë ata praktikisht të paprekshëm nga pasojat e vendimeve të tyre.

Mungesa e qeverisjes korporative përforcon krizën.
Ndërmarrjet publike nuk ndjekin standarde moderne të transparencës apo auditimit të brendshëm. Raportet financiare shpesh nuk publikohen në kohë ose nuk japin të dhëna të plota mbi humbjet dhe borxhet. Bordet e administrimit, teorikisht mbikëqyrëse, në shumë raste janë deklarative dhe përdoren për të justifikuar vendimet politike sesa për të siguruar menaxhim të shëndetshëm financiar.

Ndërhyrja politike në vendimmarrje është e dukshme.
Investime kapitale, punësime masive dhe ndryshime tarifash shpesh vendosen sipas kalendarit elektoral dhe nevojave të partive politike, jo sipas analizës ekonomike. Në ndërmarrjet komunale të mbetjeve, krijimi i posteve të reja ka ndodhur për të përmbushur pritshmëritë elektorale, duke lënë mënjanë eficiencën dhe shërbimin ndaj qytetarëve.
Kështu, ndërmarrjet përdoren si instrumente sociale dhe jo si aktorë ekonomikë të pavarur.

Modeli i financimit është po aq problematik.
Shumica e ndërmarrjeve mbështeten vazhdimisht në subvencione për të mbuluar humbjet, duke krijuar varësi fiskale dhe duke zhdukur motivimin për eficiencë. Pa kapital të ri dhe investime në teknologji, produktiviteti mbetet i ulët dhe shërbimet ofrohen në mënyrë jo optimale.
Një shembull i qartë është sektori i ujësjellësit, ku rrjeti i vjetër dhe mungesa e pajisjeve moderne sjellin humbje të konsiderueshme uji dhe shpenzime shtesë operative, ndërkohë që subvencionet përdoren për të mbuluar deficitin, jo për të përmirësuar infrastrukturën.

Problemet strukturore të menaxhimit, mungesa e qeverisjes korporative, ndërhyrjet politike dhe modeli i dobët financiar krijojnë një ekosistem ku humbjet nuk janë rastësore, por pasojë e një sistemi që nuk i jep prioritet interesit publik dhe eficiencës.
Çdo vendim i keqmenaxhuar, çdo punësim i tepruar dhe çdo subvencion i përsëritur përkthehet në kosto reale për qytetarët, duke kthyer menaxhimin e pasurive publike në një barrë të vazhdueshme mbi buxhetin dhe jetën e përditshme të familjeve shqiptare.

Humbjet nuk janë thjesht statistika.
Ato prekin ekonominë dhe jetën e përditshme të qytetarëve.
Financat publike transferojnë deficitin e këtyre ndërmarrjeve nëpërmjet taksave dhe tarifave, duke i bërë qytetarët të paguajnë për dështimet e sistemit.
Ky model i menaxhimit ka krijuar një rreth vicioz financiar: borxhet ndaj furnitorëve, buxhetit apo bankave shtetërore detyrojnë shtetin të vazhdojë subvencionet, duke rritur barrën mbi qytetarët dhe penguar investimet në shërbime publike funksionale.

Për të ndryshuar këtë situatë, është e nevojshme një reformë e thellë në menaxhimin e ndërmarrjeve publike. Kjo përfshin domosdoshmërisht:

• Emërimin e drejtuesve mbi bazën e meritës dhe aftësive teknike.
• Zbatimin e standardeve moderne të transparencës dhe auditimit të brendshëm.
• Krijimin e një sistemi të qëndrueshëm financimi që të zvogëlojë varësinë nga subvencionet.
• Përmirësimin e infrastrukturës dhe investimeve në teknologji.
• Përfshirjen e qytetarëve në proceset e vendimmarrjes dhe monitorimin e performancës së ndërmarrjeve.

Pra, realizimi i këtyre reformave mund të sigurojë një menaxhim efikas dhe të përgjegjshëm të pasurive publike, që do të kontribuonte në përmirësimin e shërbimeve për qytetarët dhe forcimin e ekonomisë kombëtare. Përmes menaxhimit profesional, transparencës dhe depolitizimit, ndërmarrjet publike mund të kthehen në motor të zhvillimit dhe shërbimit real për qytetarët.