Modeli i pagës minimale dhe informalitetit në Shqipëri

ALTAX Observatory publikon studimin e ri “Modeli i pagës minimale dhe informalitetit në Shqipëri”, një analizë e bazuar në evidencë mbi marrëdhënien ndërmjet pagës minimale, produktivitetit të punës, informalitetit dhe punësimit gjatë periudhës 2015–2025, si dhe mbi efektet e mundshme të rritjes së pagës minimale në 50,000 lekë nga janari 2026.

Studimi kombinon analiza ekonometrike, simulime kundërfaktike dhe krahasime me vendet e Ballkanit Perëndimor, duke përdorur të dhëna nga INSTAT, Ministria e Financave, Instituti i Sigurimeve Shoqërore, OECD, Banka Botërore dhe ALTAX. Analiza mbështetet në modele statistikore OLS, modele me variabla instrumentale dhe simulime të bazuara në literaturën ndërkombëtare, për të vlerësuar ndikimin e politikës së pagës minimale në ekonominë shqiptare.

Çfarë tregon studimi?

Gjetja kryesore e raportit është se rritja e pagës minimale nuk ka prodhuar deri më tani një rritje statistikisht të rëndësishme të papunësisë, por rritjet e mëtejshme, nëse nuk mbështeten nga rritja e produktivitetit dhe masat për formalizim, mund të shtojnë presionin drejt ekonomisë informale.

Studimi evidenton se:

• Shqipëria ka rritur ndjeshëm pagën minimale gjatë dekadës së fundit, ndërsa produktiviteti i punës nuk ka ndjekur të njëjtin ritëm.
• Indeksi Kaitz (raporti ndërmjet pagës minimale dhe pagës mesatare) pritet të rritet nga 45% në vitin 2025 në rreth 53% në vitin 2026, duke e afruar Shqipërinë me vendet e rajonit që kanë nivelin më të lartë të këtij treguesi.
• Analiza ekonometrike nuk evidenton një lidhje të drejtpërdrejtë dhe statistikisht domethënëse ndërmjet rritjes së pagës minimale dhe rritjes së papunësisë gjatë periudhës 2015–2025, duke sugjeruar se faktorë të tjerë kanë ndikuar më shumë në zhvillimet e tregut të punës.
• Simulimi kundërfaktik tregon se një rritje e pagës minimale nga 40,000 në 50,000 lekë mund të rrisë ekonominë informale me 1.1 deri në 3.0 pikë përqindjeje, nëse nuk shoqërohet me masa për rritjen e produktivitetit dhe uljen e kostove të formalizimit.
• Sektorët me produktivitet të ulët, veçanërisht bujqësia dhe bizneset e vogla, rezultojnë më të ekspozuar ndaj kalimit drejt informalitetit.

Studimi argumenton se politika e pagës minimale nuk duhet të vlerësohet vetëm si një instrument social, por edhe si një instrument ekonomik që duhet të ruajë ekuilibrin ndërmjet mbrojtjes së të ardhurave të punëmarrësve, konkurrueshmërisë së bizneseve dhe zgjerimit të punësimit formal.

Në mungesë të këtij ekuilibri, rritjet administrative të pagës minimale mund të nxisin zhvendosjen e aktivitetit ekonomik drejt informalitetit, duke kufizuar përfitimet që synon politika publike.

Çfarë rekomandon studimi?

Raporti propozon një paketë reformash të bazuara në evidencë, ndër të cilat:

• lidhjen e çdo rritjeje të ardhshme të pagës minimale me produktivitetin sektorial dhe jo vetëm me vendimmarrje administrative;
• uljen e kostove të formalizimit përmes reduktimit të kontributeve mbi punën për pagat e ulëta;
• forcimin e formalizimit fiskal dhe digjitalizimit të pagesave përpara rritjeve të reja të pagës minimale;
• diferencimin sektorial të politikës së pagave për sektorët me produktivitet të ulët, duke parashikuar periudha kalimtare për bujqësinë dhe bizneset e vogla;
• politika aktive për rritjen e ofertës së punës, përmes rikthimit të diasporës, rritjes së pjesëmarrjes në tregun e punës dhe investimeve në aftësi profesionale.

Studimi propozon që debati publik të zhvendoset nga pyetja “Sa duhet të jetë paga minimale?” drejt një pyetjeje më thelbësore “Si mund të rriten pagat pa rritur informalitetin dhe pa dobësuar konkurrueshmërinë e ekonomisë?”

Përfundimi kryesor është se rritja e pagës minimale është më e qëndrueshme kur ecën në të njëjtin ritëm me produktivitetin e punës, uljen e kostove të formalizimit dhe zgjerimin e ekonomisë formale.

Ky studim synon të kontribuojë në hartimin e politikave më të balancuara për tregun e punës në Shqipëri, duke ofruar analiza empirike, simulime dhe rekomandime konkrete për institucionet publike, partnerët socialë, komunitetin e biznesit dhe publikun e gjerë.