ALTAX Skills Readiness Index, një matës i ri për gatishmërinë e tregut

Matrica institucionale tregon sa mirë është ndërtuar sistemi.

Por kjo nuk mjafton.

Për këtë arsye, ky edicion prezanton ALTAX Skills Readiness Index, një indeks sintetik të fokusuar te gatishmëria e tregut shqiptar të punës për të përballuar hendekun e aftësive.

Indeksi kombinon gjashtë komponentë:

Përbërësi	Pesha	Çfarë mat
Arsimi profesional	25%	Pjesën e kohortës në arsimin profesional, të normalizuar ndaj objektivit 30%
Emigracioni	20%	Humbjen e kapitalit njerëzor nga emigracioni i kualifikuar, me efekt të përmbysur
Rekrutimi	20%	Vështirësinë e rekrutimit në profesionet me kërkesë të lartë, me efekt të përmbysur
Produktiviteti	15%	Përshtatjen e kapitalit njerëzor me produktivitetin dhe automatizimin
Pagat	10%	Dinamikën dhe konkurrueshmërinë e pagave në profesionet teknike
Certifikimi	10%	Nivelin e përafrimit me kornizën europiane EQF

Rezultati i Shqipërisë për vitin 2026 ësht 3.4/10.

Interpretimi i rezultatit

Niveli i indeksit	Interpretimi
0–2.9	Rrezik kritik
3.0–4.4	Rrezik i lartë
4.5–5.9	Gatishmëri e dobët
6.0–7.4	Gatishmëri e moderuar
7.5–8.4	Gatishmëri e mirë
8.5–10	Gatishmëri e lartë

Me 3.4/10, Shqipëria ndodhet në zonën e rrezikut të lartë.

Por më e rëndësishme se vetë rezultati është struktura që fshihet pas tij.

Dy komponentët më problematikë janë:

• Rekrutimi – 1.5/10
• Emigracioni – 1.9/10

Së bashku, këto dy komponentë kanë 40% të peshës së indeksit.

Kjo do të thotë se problemi nuk mund të zgjidhet vetëm duke rritur arsimin profesional, i cili në këtë model vlerësohet me 5.0/10.

Problemi i tregut dhe ekonomisë shfaqet me më shumë arsim, por jo me më shumë aftësi

Këtu del në pah një nga kontradiktat më të mëdha të modelit shqiptar.

Për shumë vite politika publike është fokusuar te rritja e nivelit arsimor të popullsisë. Ky është një objektiv i drejtë.

Por arsimi dhe aftësia ekonomike nuk janë e njëjta gjë.

Një diplomë mund të rrisë njohuritë e individit, por ekonomia ka nevojë edhe për aftësi teknike + eksperiencë + certifikim + teknologji + lidhje me biznesin + pagë konkurruese.

Nëse një nga këto hallka mungon, produktiviteti i investimit në kapitalin njerëzor bie.

Prandaj Shqipëria mund të ketë njëkohësisht:

• të rinj që kërkojnë punë;
• kompani që nuk gjejnë profesionistë;
• universitete që prodhojnë të diplomuar;
• zanate që paguhen më mirë;
• emigracion të lartë të të kualifikuarve;
• dhe një produktivitet që nuk rritet me të njëjtin ritëm.

Këto nuk janë kontradikta të veçuara.

Ato janë pjesë e të njëjtit problem strukturor.

Rreziku i madh është se Shqipëria mund të subvencionojë kapitalin njerëzor të Europës

Kjo është ndoshta gjetja më e rëndësishme që del nga kombinimi i matricës me indeksin.

Nëse arsimi përmirësohet → aftësitë rriten → emigracioni mbetet i lartë,

atëherë një pjesë e përfitimit të investimit publik në kapitalin njerëzor realizohet jashtë vendit.

Në këtë skenar, reforma arsimore është e nevojshme, por nuk është e mjaftueshme.

Një politikë e plotë duhet të ndërhyjë në të gjithë zinxhirin:

arsim → aftësi → certifikim → punësim → produktivitet → pagë → karrierë → qëndrim.

Nëse një hallkë dështon, sistemi humbet efikasitet.

Nëse dështon hallka e fundit, mbajtja e talentit, atëherë vendi rrezikon të prodhojë pikërisht kapitalin njerëzor që do të përdoret nga ekonomitë e tjera.

Çfarë duhet të ndryshojë?

Rezultati i indeksit 3.4/10 sugjeron se Shqipëria nuk ka nevojë për një reformë të vetme, por për një paketë të integruar të politikave të aftësive.

1. Arsimi profesional duhet të lidhet me kërkesën reale

Objektivi nuk duhet të jetë thjesht rritja e numrit të nxënësve në arsimin profesional.

Duhet të matet:

• sa prej tyre punësohen;
• në çfarë profesioni;
• me çfarë page;
• sa kohë qëndrojnë në atë profesion;
• sa kalojnë në nivele më të larta kualifikimi.

Numri i regjistrimeve nuk është rezultat. Punësimi produktiv është rezultat.

2. Biznesi duhet të bëhet bashkëprodhues i aftësisë

Kompanitë duhet të kenë incentiva për:

• praktika;
• trajnime;
• certifikime;
• rikualifikim;
• programe duale;
• laboratorë profesionalë.

3. Certifikimi duhet të bëhet kapital ekonomik

Një certifikim profesional duhet të jetë i matshëm, i njohshëm dhe i transferueshëm.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për profesionet teknike që Shqipëria kërkon t’i zhvillojë dhe për të cilat kërkesa europiane po rritet.

4. Politika fiskale duhet të shpërblejë investimin në aftësi

Në vend që incentivat të përqendrohen vetëm te investimi fizik, një pjesë e tyre duhet të orientohet drejt investimit në kapitalin njerëzor.

5. Politika e pagave duhet të ndjekë produktivitetin

Nuk mund të kërkohet mbajtja e profesionistëve vetëm me thirrje patriotike.

Talenti mbahet kur tregu i ofron arsye ekonomike për të qëndruar.

6. Emigracioni duhet të trajtohet edhe si problem ekonomik i kapitalit njerëzor

Debati nuk duhet të kufizohet te numri i emigrantëve.

Duhet të matet:

kush largohet, me çfarë aftësish, në çfarë moshe, pas çfarë investimi arsimor dhe me çfarë kostoje për ekonominë shqiptare.

Matrica e gatishmërisë institucionale dhe ALTAX Skills Readiness Index japin të njëjtin sinjal nga dy këndvështrime të ndryshme.

Shqipëria nuk ka një problem të izoluar të arsimit profesional.

Ka një problem më të gjerë të arkitekturës së kapitalit njerëzor.

Arsimi prodhon njerëz.
Biznesi kërkon aftësi.
Certifikimi përcakton vlerën e tyre.
Produktiviteti përcakton sa vlejnë ekonomikisht.
Pagat përcaktojnë sa konkurrues është tregu.
Dhe emigracioni përcakton se ku realizohet përfundimisht kjo vlerë.

Nëse këto hallka nuk funksionojnë së bashku, reforma mbetet e fragmentuar.

Prandaj, sfida shqiptare duhet të tejkalojë përgjigjen ndaj pyetjes “Si të prodhojmë më shumë profesionistë?”

Sfida aktuale është “Si të ndërtojmë një ekonomi që i kërkon, i paguan, i zhvillon dhe i mban profesionistët që prodhon?”

Rezultati 3.4/10 i ALTAX Skills Readiness Index duhet lexuar pikërisht në këtë mënyrë.

Ai nuk është thjesht një numër.

Është një sinjal se Shqipëria po përballet me një rrezik strukturor të kapitalit njerëzor.

Dhe nëse ky rrezik nuk trajtohet, paradoksi mund të bëhet edhe më i madh:

Shqipëria do të vazhdojë të ketë më shumë diploma, por më pak profesionistë; më shumë vende pune të lira, por më pak njerëz për t’i plotësuar; dhe më shumë investim në arsim, por një pjesë të konsiderueshme të produktivitetit të realizuar jashtë vendit.Ky është problemi që duhet të zgjidhë reforma e aftësive. Jo thjesht sa njerëz arsimohen, por sa vlerë ekonomike arrin Shqipëria të krijojë dhe të mbajë prej tyre.