Paga minimale në Shqipëri, më shumë të ardhura, por edhe një kufi të ri për formalizimin

Rritja e pagës minimale nga 40,000 në 50,000 lekë në vitin 2026 ndryshoi ndjeshëm raportin midis pagës, produktivitetit dhe kostos së formalizimit. Studimi i ALTAX tregon se sfida kryesore nuk është vetëm nëse paga minimale rritet, por nëse ekonomia shqiptare arrin të prodhojë mjaftueshëm produktivitet për ta mbështetur këtë rritje.

Nga janari 2026, paga minimale në Shqipëri u rrit me 25%, nga 40,000 në 50,000 lekë në muaj. Kjo është një nga rritjet më të rëndësishme të pagës minimale në periudhën e fundit dhe vjen në një ekonomi ku paga mesatare është rritur vazhdimisht, por ku produktiviteti i punës mbetet relativisht i ulët.

Studimi i ALTAX e vendos këtë ndryshim në një kuadër më të gjerë. Paga minimale nuk mund të analizohet e shkëputur nga produktiviteti, informaliteti, kostoja e punësimit formal, papunësia dhe emigracioni. Në këtë kuptim, politika e pagës minimale është pjesë e një ekuilibri më të madh të tregut të punës.

Shqipëria tashmë hyri në një zonë të re të presionit të pagës minimale.

Një nga treguesit kryesorë të përdorur në studim është Indeksi Kaitz, që mat raportin midis pagës minimale dhe pagës mesatare.

Në vitin 2025, ky raport vlerësohet rreth 45%, ndërsa me pagën minimale 50,000 lekë në vitin 2026 ai pritet të arrijë rreth 53%.

Kjo e afron Shqipërinë me vendet e rajonit që kanë një raport relativisht të lartë të pagës minimale ndaj pagës mesatare. Në krahasimin e Ballkanit Perëndimor, Shqipëria afrohet me nivelet e Malit të Zi dhe Maqedonisë së Veriut, ndërsa është dukshëm mbi Kosovën.

Por rëndësi nuk ka vetëm niveli absolut i pagës minimale. Rëndësi ka sa e përballueshme është ajo për ekonominë dhe për një biznes që duhet të paguajë koston totale të një punonjësi formal.

Këtu shfaqet problemi i dytë, i cili nuk është paga minimale, por hendeku me produktivitetin.

Të dhënat e përdorura në studim tregojnë një ekonomi ku produktiviteti i punës është vetëm rreth 36% e nivelit mesatar të Bashkimit Europian. Në të njëjtën kohë, informaliteti vlerësohet në një interval prej 28–32% të PBB-së, ndërsa barra e kontributeve mbi punën arrin rreth 27.9% të pagës bruto.

Kjo krijon një ekuacion të vështirë:

pagë më e lartë + produktivitet i ulët + kosto e lartë e formalizimit = presion më i madh mbi biznesin për të formalizuar punën.

Studimi gjen se historikisht, produktiviteti i punës është rritur me vetëm rreth 0.6% për çdo 5–6% rritje të pagave, një elasticitet afërsisht 0.11.

Nëse ky raport aplikohet ndaj rritjes 25% të pagës minimale në vitin 2026, krijohet një hendek i rëndësishëm midis rritjes së kostos së punës dhe rritjes së produktivitetit.

Për ta mbajtur raportin pagë–produktivit konstant pas një rritjeje 25% të pagës minimale, produktiviteti do të duhej të rritej rreth 2.73% brenda vitit. Vlerësimi i përdorur në studim për rritjen aktuale të produktivitetit është rreth 1.5%, duke lënë një diferencë prej rreth 1.2 pikësh përqindjeje.

Kjo diferencë është pikërisht zona ku presioni mbi bizneset me produktivitet të ulët mund të materializohet në forma të ndryshme: informalitet, punësim me kohë të pjesshme, ngadalësim të rekrutimeve ose, në raste të caktuara, dalje nga tregu.

A po rrit paga minimale papunësinë?

Kjo është një nga pyetjet më të rëndësishme të studimit.

Përgjigjja empirike e analizës është më e kujdesshme nga sa mund të sugjerojë debati publik.

Regresioni kryesor për periudhën 2016–2025 nuk gjen një lidhje statistikisht të rëndësishme midis rritjes së pagës minimale dhe rritjes së papunësisë. Koeficienti është pozitiv, por jo statistikisht domethënës: β = 0.034, p = 0.43.

Pra, të dhënat historike të Shqipërisë nuk japin prova të mjaftueshme për të thënë se rritjet e pagës minimale kanë shkaktuar rritje të papunësisë. Në disa prej viteve me rritje të forta të pagës minimale, papunësia ka qëndruar e pandryshuar ose ka rënë.

Por kjo nuk do të thotë se efekti është zero.

Studimi thekson se një model agregat me vetëm 10–11 vëzhgime vjetore mund të mos kapë efektet që shfaqen në mënyrë të vonuar, në sektorë të caktuar ose në ndërmarrje të vogla.

Në vend që një rritje e pagës minimale të shfaqet domosdoshmërisht si “më shumë papunësi”, efekti mund të shfaqet si:

• më pak punësime të reja;
• reduktim i punësimit informal;
• kalim nga formaliteti në informalitet;
• punësim me kohë të pjesshme;
• presion mbi ndërmarrjet me produktivitet të ulët;
• ose mbyllje e disa aktiviteteve të vogla.

Kjo është arsyeja pse studimi e zhvendos vëmendjen nga vetëm papunësia drejt informalitetit dhe formalizimit.

Sinjali më i fortë vjen nga bujqësia.

Gjetja më e fortë empirike e studimit nuk vjen nga regresioni kombëtar i papunësisë, por nga një tregues administrativ për bujqësinë.

Studimi krahason numrin e vetëpunësuarve të siguruar pranë ISSH me fuqinë punëtore bujqësore të vlerësuar nga AFP-INSTAT.

Në vitin 2013, mbulimi formal ishte rreth 53.6%.

Në vitin 2022 ai kishte zbritur në 17%, ndërsa në vitin 2023 ishte rreth 20.8%.

Pra, brenda një dekade, mbulimi formal në këtë sektor ra me rreth 33 pikë përqindjeje.

Studimi e konsideron këtë si sinjalin sasior më të fortë për presionin e informalitetit.

Por ai vendos edhe një kufizim të rëndësishëm: kjo nuk provon shkakësi të drejtpërdrejtë nga paga minimale, pasi në këtë periudhë kanë ndikuar edhe emigracioni rural, ndryshimet demografike dhe faktorë të tjerë.

Megjithatë, bujqësia mbetet sektori më i ekspozuar sepse kombinon produktivitet të ulët, strukturë të fragmentuar biznesesh dhe një pjesë të konsiderueshme të fuqisë punëtore.

Çfarë mund të ndodhë pas rritjes 25% të vitit 2026?

Studimi ndërton një simulim kundërfaktik për të vlerësuar ndikimin e mundshëm të rritjes së pagës minimale nga 40,000 në 50,000 lekë.

Simulimi përdor tre skenarë të elasticitetit të informalitetit.

Skenari	Rritja e vlerësuar e informalitetit	Informaliteti pas shokut
Elasticitet i ulët	+1.12 p.p.	31.1% e PBB-së
Elasticitet mesatar	+1.88 p.p.	31.9% e PBB-së
Elasticitet i lartë	+3.00 p.p.	33.0% e PBB-së

Kështu, sipas këtij simulimi, një bazë informaliteti prej rreth 30% mund të lëvizë në intervalin 31–33% të PBB-së pas shokut të pagës minimale.

Këto nuk janë parashikime të drejtpërdrejta të realizuara të informalitetit. Janë skenarë të ndërtuar mbi elasticitete të ndryshme dhe duhet të lexohen si vlerësime të mundshme, jo si rezultat i certifikuar.

Madje, studimi e thekson këtë kufizim: simulimi shqiptar është një kalibrim i thjeshtë dhe jo një model i plotë CGE.

Çfarë na thotë përvoja ndërkombëtare?

Debati ndërkombëtar nuk jep një përgjigje të vetme.

Studime të ndryshme kanë gjetur rezultate të ndryshme mbi efektin e pagës minimale në punësim. Rasti klasik Card–Krueger nuk gjeti efekt negativ mbi punësimin, ndërsa rianalizat e Neumark–Wascher gjetën efekte negative modeste për punëtorët me kualifikim të ulët.

Për vendet në zhvillim, literatura e FMN-së dhe Bankës Botërore e vendos informalitetin në qendër të analizës.

Një nga gjetjet e përdorura si pikë krahasimi është modeli i FMN-së për Meksikën: kur paga minimale afrohet në nivele të larta ndaj pagës mediane, efektet mund të bëhen më të ndjeshme dhe të shfaqen përmes informalitetit, mirëqenies dhe bazës tatimore. Studimi e përdor këtë si validim të jashtëm të mekanizmit të propozuar për Shqipërinë.

Mesazhi për Shqipërinë nuk është se ajo duhet të kopjojë një model tjetër vendi, por se raporti midis pagës minimale dhe produktivitetit ka rëndësi po aq sa niveli nominal i pagës.

Por ka edhe një problem tjetër, që është mungesa në rritje e fuqisë punëtore.

Paga minimale nuk funksionon në një treg pune bosh.

Shqipëria po përballet njëkohësisht me:

• papunësi rreth 8.3% në fund të vitit 2025;
• pjesëmarrje në forcën e punës rreth 75.9%;
• emigracion neto negativ dhe
• një numër të konsiderueshëm të të rinjve jashtë punësimit, arsimit dhe trajnimit.

Studimi e trajton emigracionin dhe mungesën e fuqisë punëtore si kufizime strukturore po aq të rëndësishme sa informaliteti.

Kjo do të thotë se politika e pagës minimale duhet të shoqërohet me politika që rrisin ofertën e punës: rikthimin e diasporës, rritjen e pjesëmarrjes në tregun e punës, kujdesin për fëmijët dhe trajnimin profesional.

Çfarë politike propozon studimi?

Studimi nuk propozon të ndalet rritja e pagave. Ai propozon që rritja e pagës minimale të lidhet me kapacitetin real të ekonomisë për ta përballuar atë.

1. Ulja e kostos së formalizimit

Propozohet ulja e barrës së kontributeve mbi pagat deri në 80,000 lekë, nga 27.9% në 23%.

Sipas vlerësimit të përdorur nga ALTAX, kjo mund të shoqërohet me një rritje prej 4–6% të punësimit formal dhe me zgjerim të bazës tatimore.

Logjika është e thjeshtë: në vend që rritja e pagës minimale të shoqërohet me rritje të kostos totale të punës, një pjesë e kostos së formalizimit duhet të ulet.

2. Paga minimale të lidhet me produktivitetin

Studimi propozon një formulë të formalizuar:

MW ≤ θ · LP

ku θ varion rreth 0.45–0.55, në varësi të produktivitetit të sektorit.

Kjo do ta zhvendoste politikën e pagës minimale nga vendime administrative të shkëputura nga performanca ekonomike drejt një mekanizmi më të parashikueshëm dhe të lidhur me produktivitetin.

3. Politika të ndryshme për sektorë të ndryshëm

Një pagë minimale uniforme mund të krijojë presion të ndryshëm në sektorë me produktivitet shumë të ndryshëm.

Për këtë arsye, studimi propozon mekanizma kalimtarë për sektorë si bujqësia, ku produktiviteti është më i ulët dhe ekspozimi ndaj informalitetit është më i lartë.

Për bujqësinë propozohet një periudhë tranzicioni 24–36 muaj, e shoqëruar me mbështetje të targetuar për mekanizim dhe teknologji.

4. Formalizimi përpara një rritjeje tjetër të madhe

Një nga mesazhet kryesore të studimit është se pas rritjes në 50,000 lekë, hapësira për rritje të mëtejshme pa reforma shoqëruese është më e kufizuar.

Prandaj, përpara një tjetër rritjeje të fortë të pagës minimale, politika publike duhet të fokusohet në:

formalizim → produktivitet → ulje të kostos së punës → pastaj rritje të mëtejshme të pagës.

Në këtë kuptim, paga minimale duhet të jetë pjesë e një strategjie të tregut të punës dhe jo një instrument i vetëm i politikës sociale.

Çfarë nuk mund të pretendojë studimi?

Një nga pikat e rëndësishme të këtij studimi është transparenca mbi kufizimet e tij.

Shqipëria nuk ka një seri zyrtare të rregullt tremujore ose vjetore për informalitetin. Për këtë arsye, vlerësimet prej 28–32% të PBB-së janë intervale të marra nga metodologji të ndryshme dhe simulimi nuk duhet interpretuar si matje direkte e informalitetit.

Edhe regresionet kanë vetëm 9–11 vëzhgime vjetore, çka është shumë pak për të prodhuar inferenca të forta shkakësore.

Edhe testi IV i përdorur në studim rezulton me një instrument të dobët. Për këtë arsye, rezultati i tij nuk interpretohet si provë shkakësore, por si tregues i asaj se çfarë lloj të dhënash do të nevojiteshin për një identifikim më të fortë të efektit të pagës minimale.

Pra, studimi nuk thotë rritja e pagës minimale shkakton papunësi, por nuk thotë as rritja e pagës minimale nuk ka asnjë kosto.

Ajo që tregon është më specifike dhe lidhet me të dhënat historike, që nuk japin një lidhje statistikisht të fortë midis pagës minimale dhe papunësisë, ndërsa mekanizmi i produktivitetit dhe evidenca sektoriale ngrenë një shqetësim të matshëm për informalitetin kur paga rritet më shpejt se kapaciteti prodhues i ekonomisë.

Në fund, debati për pagën minimale nuk duhet të reduktohet në a duhet të rritet paga, por sa mund të rritet paga minimale pa e shtyrë një pjesë të tregut të punës drejt informalitetit?

Kjo dilemë bëhet veçanërisht e rëndësishme në një ekonomi ku informaliteti mbetet i lartë, produktiviteti është dukshëm nën nivelin europian, kostoja e punësimit formal është relativisht e lartë dhe fuqia punëtore po tkurret nga emigracioni.

Rritja e pagës minimale mund të përmirësojë të ardhurat e punonjësve që mbulohen prej saj. Por përfitimi i saj afatgjatë varet nga aftësia e ekonomisë për ta përkthyer këtë rritje page në më shumë produktivitet, më shumë formalizim dhe më shumë vende pune të qëndrueshme.

Prandaj, sfida e Shqipërisë për vitet e ardhshme nuk është thjesht të përcaktojë një numër të ri për pagën minimale.

Sfida është të ndërtojë një mekanizëm të qëndrueshëm të pagës minimale, ku rritja e pagave ecën bashkë me produktivitetin, uljen e kostos së formalizimit, diferencimin sektorial dhe zgjerimin e bazës së punësimit formal.

Ndryshimi thelbësor që nxjerr në pah studimi divergon nga qasja sa duhet të jetë paga minimale drejt qasjes tjetër se sa mund të përballojë ekonomia formale?