Modeli i pagës minimale dhe informalitetit në Shqipëri

Ky studim operacionalizon kuadrin teorik duke u bazuar edhe te studimi i fundit i FMN[1], ku LM = f(MW, INF, PROD, FORMC, LABS, EMIG) për Shqipërinë, duke e mbështetur me të dhëna reale nga INSTAT, Ministria e Financave, Banka Botërore, OECD dhe ALTAX, duke ekzekutuar regresione OLS mbi seri kohore 2015–2025, duke ndërtuar një simulim kundërfaktik[2] për rritjen e pagës minimale në janar 2026 (40,000→50,000 lekë) dhe duke e krahasuar Shqipërinë me pesë vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor (WB6).

Gjetjet kryesore (numerike)

• Indeksi Kaitz i Shqipërisë (MW/paga mesatare) është 45% në 2025 dhe pritet të arrijë 53% në 2026, pra mbi mesataren e vendeve me presion të lartë në rajon (Mali i Zi, Maqedonia e Veriut = 54%) dhe shumë mbi Kosovën (27%).
• Regresioni OLS (n=10, 2016–2025) mes rritjes vjetore të MW dhe ndryshimit të papunësisë jep koeficient pozitiv (β=0.034) por statistikisht jo-signifikant (p=0.43), pra në të dhënat historike, rritjet e MW NUK shoqërohen dukshëm me rritje afatshkurtër të papunësisë, çka mbështetet edhe nga fakti që rritjet e MW kanë ndodhur në periudha rritjeje ekonomike.
• Specifikimi alternativ (nivel papunësie log(MW) + trend, n=11) ka R²=0.865, por kushtëzohet fort nga multikolineariteti[3] mes MW dhe trendit kohor (Condition Number=1,960) rritja e vazhdueshme e MW dhe rënia e papunësisë ndajnë të njëjtin trend sekular pas-krize, jo domosdoshmërisht lidhje shkakësore.
• Sipas gjetjes empirike të ALTAX, produktiviteti është rritur me vetëm 0.6% për çdo 5–6% rritje page (elasticitet ≈0.11) duke aplikuar këtë raport ndaj rritjes 25% të MW 2026, del një “boshllëk” prej 1.2 pikësh përqindjeje midis rritjes së pagës dhe rritjes së produktivitetit që do të duhej për ta kompensuar.
• Simulimi kundërfaktik (3 skenarë elasticiteti nga literatura ndërkombëtare 0.15–0.40) tregon se pjesa informale e PBB-së mund të rritet me 1.1–3.0 pikë përqindjeje si pasojë e drejtpërdrejtë e shokut të pagës minimale 2026, nga baza 30% në 31–33%.

Propozime konkrete (të renditura sipas efektit fiskal/social)

1. Zbatim i asaj që është propozuar më herët nga studimi i ALTAX[4] lidhur me kontributet mbi punën, që përfshin uljen e kontributeve nga 27.9% në 23% për pagat deri 80,000 lekë, si masë e vlerësuar që do të rritë punësimin formal me 4–6% dhe të zgjerojë bazën tatimore.
2. Lidhja e rritjeve të ardhshme të MW me një formulë eksplicite MW ≤ θ·LP (θ=0.45–0.55, të diferencuar sipas sektorit), në vend të vendimeve administrative ad-hoc si deri tani.
3. Prioritizimi i formalizimit (fiskalizimi, digjitalizimi i pagesave) përpara çdo rritjeje të re të MW mbi 50,000 lekë, pasi Kaitz-i tashmë mbi 0.60 e ka zvogëluar hapësirën për rritje të mëtejshme pa kosto informaliteti.
4. Diferencimi i politikës sektorialisht, ku bujqësia (produktivitet i ulët, 32% e fuqisë punëtore) dhe firmat e vogla janë më të ekspozuara ndaj kalimit MW/LP > k; konsideroni periudha kalimtare më të gjata për këto sektorë.
5. Trajtimi i mungesës së fuqisë punëtore (papunësi 8.3%, largim neto 28,000/vit) si kufizim po aq të rëndësishëm sa informaliteti me politika për kthimin e diasporës dhe rritjen e pjesëmarrjes në punë (aktualisht 75.9%), të cilat duhet të shoqërojnë çdo reformë page.

Kufizim metodologjik kryesor. Informaliteti (INF) nuk ekziston si seri zyrtare tremujore/vjetore në Shqipëri. Të gjitha shifrat mbi informalitetin janë vlerësime intervalesh nga metodologji të ndryshme (shih Seksionin 8). Regresionet e paraqitura më poshtë janë ilustruese dhe eksploruese, jo konfirmuese, pra kampioni prej 10-11 vrojtimesh vjetore nuk lejon inferenca shkakësore të forta.

[1] https://www.imf.org/-/media/files/publications/wp/2026/english/wpiea2026126-source-pdf.pdf

[2] Simulim i një skenari hipotetik alternativ

[3] është fenomeni specifik në një model regresioni ku dy ose më shumë variabla shpjegues janë shumë të lidhur në mënyrë lineare

[4] https://altax.al/product/ristrukturimi-i-pagave-dhe-transformimi-i-bazes-tatimore-ne-shqiperi-2021-2025/