Ristrukturimi i pagave dhe transformimi i bazës tatimore në Shqipëri (2021–2025)

Periudha 2021–2025 shënoi një transformim të thellë strukturor të tregut të punës në Shqipëri. Ristrukturimi i shpërndarjes së pagave ka sjellë zgjerim të fortë të bazës tatimore: pesha e punonjësve me paga minimale ose nën 40 mijë lekë ra nga 44% në 2021 në 12.6% në 2025, ndërsa segmenti mbi 95 mijë lekë u rrit nga 8% në 27.6%. Ky ndryshim reflekton një rishpërndarje reale të të ardhurave, e nxitur nga politika e pagës minimale, efektet zinxhir të pagave publike dhe presionet demografike të emigracionit. Të ardhurat nga tatimi mbi të ardhurat personale u dyfishuan, nga 39.3 miliardë lekë në 2021 në 82.5 miliardë lekë në 2025, me tatimin mbi pagat që u rrit nga 25.3 në 49.4 miliardë lekë. Rritja fiskale ka qenë disproporcionale për shkak të progresivitetit dhe efektit të “ngjitjes në shkallë” (bracket creep), ku zgjerimi i bazës efektive gjeneroi të ardhura shtesë pa ndryshime normative.

Megjithatë, divergjenca midis tatimit mbi pagat dhe kontributeve shoqërore është e theksuar: tatimi ka përfituar nga progresiviteti dhe segmenti i lartë, ndërsa kontributet (proporcionale dhe me tavan) kanë pësuar kufizime strukturore, duke krijuar presion afatmesëm mbi skemat e sigurimeve shoqërore. Politikat publike, si rritja e pagës minimale (nga 30 mijë në 40 mijë lekë) dhe rritjet në sektorin publik, kanë formalizuar pjesërisht deklarimet e ulëta dhe kanë nxitur efekte zinxhir në privat. Emigracioni dhe mungesa e fuqisë punëtore kanë shtyrë pagat lart, por pa një përputhje të plotë me produktivitetin.

Skenarët e paketës “Punësimi Formal 2027” ofrojnë drejtime strategjike për adresimin e sfidave strukturore. Skenari optimist parashikon ulje të kontributeve shoqërore nga 27.9% në 23% për pagat deri në 80 000 lekë dhe rritje të taksimit progresiv mbi pasuritë e paluajtshme, duke gjeneruar incentiva reale për formalizim dhe të ardhura shtesë deri në 12–15 miliardë lekë neto deri në 2030. Ky skenar mund të rrisë punësimin formal në sektorët me intensitet të lartë pune me 4–6%, përfshirë të rinjtë, gratë dhe komunitetet vulnerabël, dhe të forcojë qëndrueshmërinë e skemave pensionale.

Skenari bazë, pa ndërhyrje strukturore, parashikon vazhdim të trendit aktual: rritje të moderuar të punësimit formal, stabilizim të informalitetit rreth 30%, dhe rritje të ngadaltë të kontributeve shoqërore, duke thelluar divergjencën midis të ardhurave dhe shpenzimeve sociale. Skenari negativ evidenton rrezikun e rikthimit të informalitetit mbi 35% për shkak të barrës së lartë mbi punën, duke dobësuar bazën tatimore dhe duke rrezikuar arritjen e objektivave të integrimit europian.

Propozimet strategjike synojnë: (a) rishikim të pragjeve tatimore dhe tavaneve të kontributeve për të ruajtur progresivitetin dhe incentivat për formalizim, (b) politika aktive për ngritjen e produktivitetit dhe digjitalizimin e tregut të punës, (c) lidhje më të fortë midis kontributeve dhe përfitimeve sociale për transparencë dhe drejtësi, (d) qasje proaktive kundër emigracionit dhe (e) administrim fiskal inteligjent me përdorim të të dhënave dhe partneritet me biznesin.

Transformimi i tregut të punës është real dhe ka sjellë përfitime fiskale, por për të siguruar që këto përfitime të jenë të qëndrueshme dhe në përputhje me standardet europiane, nevojitet kalimi nga zgjerimi ciklik i bazës tatimore drejt rritjes strukturore të formalizimit dhe produktivitetit. Zbatimi i një Plan veprimi Kombëtar për Punësim Formal dhe Konvergjencë Fiskale 2027–2030, me objektiva të matshme dhe mekanizma monitorimi të pavarur, është kyç për një treg pune modern, inkluziv dhe të qëndrueshëm, duke shndërruar sfidat demografike dhe fiskale në mundësi për zhvillim europian.