Hija monetare dhe monetizimi i deficitit, si kujtesë për politikën monetare

Një punim i ri i Fondit Monetar Ndërkombëtar, i botuar në Gusht 2026 nga Jácome, Magud, Pienknagura dhe Uribe, sjell një përfundim që meriton vëmendje edhe për Shqipërinë. Studimi tregon se historia e monetizimit të deficitit nuk zhduket plotësisht me ndryshimin e regjimit ekonomik apo me forcimin e institucioneve. Ajo mund të mbetet e pranishme si një lloj “memorie institucionale”, e cila ndikon në mënyrën se si bankat qendrore reagojnë ndaj rrezikut të inflacionit dhe mbi të gjitha ndaj çdo shenje se pritjet inflacioniste mund të dalin nga ankorimi.

Në vendet që kanë kaluar periudha të financimit monetar të deficitit, veçanërisht atje ku ky proces është shoqëruar me politika populiste dhe presione të forta mbi bankën qendrore, autoriteti monetar priret të reagojë më shpejt dhe më fort kur shfaqen shenja të rritjes së pritjeve inflacioniste. Kjo nuk ndodh vetëm sepse inflacioni i kaluar ka qenë i lartë. Arsyeja është më e thellë: banka qendrore duhet të dëshmojë vazhdimisht se është e pavarur nga nevojat fiskale të qeverisë dhe se objektivi i stabilitetit të çmimeve nuk mund të negociohet.

Ky përfundim është veçanërisht i rëndësishëm për Shqipërinë, jo sepse vendi ndodhet sot në një situatë të monetizimit të deficitit, por sepse historia e marrëdhënies ndërmjet financave publike, bankës qendrore dhe inflacionit ka lënë një trashëgimi që nuk mund të konsiderohet tërësisht e kapërcyer.

Shqipëria sot

Kuadri monetar i Shqipërisë është shumë më i konsoliduar se ai i fillimit të tranzicionit. Banka e Shqipërisë operon me regjimin e synimit të inflacionit dhe objektiv prej 3% në afat të mesëm. Norma bazë e interesit është 2.50%, ndërsa inflacioni gjatë fillimit të vitit 2026 ka qëndruar rreth 2.4–2.5%, pra disi nën objektiv. Dinamika është ndikuar nga stabilizimi i çmimeve të ushqimeve, forcimi i lekut dhe zhvillimet në tregjet ndërkombëtare të mallrave.

Në të njëjtën kohë, goditje të reja nga çmimet e energjisë dhe të naftës mund të krijojnë presione të përkohshme mbi inflacionin. Banka e Shqipërisë pret që këto presione të absorbohen gradualisht dhe që inflacioni të rikthehet drejt objektivit gjatë vitit.

Në pamje të parë, kjo është një situatë normale për një bankë qendrore që operon në një regjim të konsoliduar të synimit të inflacionit. Por pikërisht këtu analiza e IMF-së bëhet më interesante. Analiza shtyhet më tej se diskutimi nëse inflacioni është sot pranë 3%. Tema më e rëndësishme është nëse pritjet për inflacionin mbeten të ankoruara dhe nëse publiku beson se banka qendrore do të veprojë pa u kushtëzuar nga nevojat e financave publike.

Kjo e zhvendos vëmendjen nga norma aktuale e interesit te besueshmëria institucionale që qëndron pas saj.

Kujtesa e viteve të vështira

Shqipëria nuk ka pasur të njëjtën histori të gjatë të populizmit fiskal dhe monetizimit të deficitit që kanë përjetuar disa vende të Europës. Krahasimi duhet bërë me kujdes. Megjithatë, ekonomia shqiptare ka kaluar në vitet e para të tranzicionit periudha të forta të dobësisë institucionale, dominancës fiskale dhe inflacionit të lartë, kur kufijtë ndërmjet politikës monetare dhe nevojave të financimit të shtetit ishin shumë më të dobët se sot.

Këto përvoja kanë rëndësi jo vetëm si histori ekonomike. Ato ndikojnë në kulturën institucionale dhe në mënyrën se si perceptohet rreziku i inflacionit. Një bankë qendrore që ka përballuar më parë presione të forta fiskale ka më shumë arsye të jetë e kujdesshme ndaj çdo zhvillimi që mund të interpretohet si rikthim i dominancës fiskale.

Prandaj, nëse pritjet e inflacionit fillojnë të rriten për shkak të një kombinimi të rritjeve të forta të pagave publike, pensioneve, shpenzimeve për mbrojtjen, investimeve të mëdha publike apo politikave të tjera ekspansioniste, reagimi monetar mund të duhet të jetë më i hershëm. Jo domosdoshmërisht sepse këto politika janë të gabuara në vetvete, por sepse rëndësi ka mënyra se si financohen dhe ndikimi i tyre mbi kërkesën agregate dhe pritjet.

Në këtë pikë, politika fiskale dhe politika monetare nuk mund të shihen si dy politika të ndara. Ato janë pjesë e të njëjtit mekanizëm të stabilitetit makroekonomik.

Rreziku nuk është vetëm deficiti

Për Shqipërinë, rreziku kryesor nuk qëndron thjesht te një deficit më i lartë në një vit të caktuar. Rreziku në fakt lind kur një rritje e qëndrueshme e shpenzimeve publike nuk shoqërohet me burime të qëndrueshme të ardhurash dhe kur tregu shqiptar fillon të besojë se politika monetare mund të përdoret, drejtpërdrejt ose tërthorazi, për të lehtësuar barrën e financimit publik.

Rritja e pensioneve dhe pagave, investimet kapitale, zgjerimi i shpenzimeve të mbrojtjes dhe nevojat e tjera të buxhetit mund të jenë të justifikuara ekonomikisht ose në aspektin social. Por, problemi lind kur këto angazhime bëhen të përhershme, ndërsa burimet e financimit mbeten të përkohshme ose të pasigurta.

E njëjta logjikë vlen për amnistinë fiskale dhe masat e tjera të jashtëzakonshme. Një politikë që dobëson disiplinën e të ardhurave publike sot, mund të krijojë një barrë më të madhe financiare nesër. Nëse tregu percepton se qeveria ka nevojë gjithnjë e më shumë për kushte monetare lehtësuese, pavarësia e bankës qendrore vihet nën presion edhe pa ekzistuar një kërkesë formale për monetizim të deficitit.

Kjo është arsyeja pse disiplinimi fiskal është në vetvete, një instrument i mbrojtjes së pavarësisë monetare.

Banka e Shqipërisë duhet të mbrojë besueshmërinë, jo vetëm normën e interesit

Në një ekonomi me pritje të mirëankoruara, banka qendrore nuk ka nevojë të reagojë ndaj çdo lëvizjeje të përkohshme të çmimeve. Por kur pritjet fillojnë të ndryshojnë, kostoja e reagimit të vonuar rritet ndjeshëm.

Pikërisht për këtë arsye komunikimi i Bankës së Shqipërisë ka rëndësi të veçantë. Publiku, bizneset dhe tregjet duhet të kuptojnë jo vetëm vendimin për normën bazë, por edhe logjikën që qëndron pas tij. Nëse inflacioni largohet nga objektivi, duhet të jetë e qartë se cilat zhvillime konsiderohen kalimtare dhe cilat mund të shkaktojnë reagim monetar.

Një komunikim i tillë e bën politikën monetare më efektive. Kur pritjet janë të ankoruara, banka qendrore mund të reagojë gradualisht. Kur pritjet humbasin ankorimin, ajo detyrohet të përdorë norma më të larta interesi dhe të mbajë politikë më të shtrënguar për një periudhë më të gjatë.

Pra, besueshmëria është një kapital ekonomik. Sa më i madh të jetë ky kapital, aq më e ulët është kostoja e stabilizimit të inflacionit.

Politika fiskale duhet ta ndihmojë, jo ta testojë bankën qendrore

Nga kjo perspektivë, objektivi kryesor i politikës fiskale nuk duhet të jetë thjesht respektimi formal i një kufiri të deficitit. Më e rëndësishme është që struktura e financave publike të jetë e besueshme dhe e qëndrueshme në kohë.

Një bilanc primar i qëndrueshëm, ose të paktën një pozicion fiskal që nuk krijon presione të vazhdueshme mbi kërkesën, ul nevojën që politika monetare të mbajë norma interesi më të larta sesa do të ishte e nevojshme në kushte normale.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në një ekonomi si Shqipëria, ku struktura e tregut financiar dhe thellësia e tregut të kapitalit janë ende më të kufizuara se në ekonomitë e zhvilluara. Një politikë fiskale ekspansioniste mund të transmetohet më shpejt në kërkesën e brendshme, në kursin e këmbimit dhe në pritjet e çmimeve.

Në këtë kuptim, disiplina fiskale nuk është një kufizim ndaj rritjes ekonomike. Ajo është një kusht për një rritje më të qëndrueshme, sepse i jep bankës qendrore më shumë hapësirë për të mbështetur ekonominë kur kushtet kërkojnë lehtësim monetar.

Kufijtë e financimit të shtetit duhet të mbeten të pakontestueshëm

Një tjetër mësim i rëndësishëm lidhet me kufijtë ndërmjet financimit publik dhe politikës monetare. Financimi i drejtpërdrejtë i qeverisë nga banka qendrore është sot shumë më i kufizuar nga kuadri ligjor dhe institucional. Por besueshmëria e këtij kufiri nuk varet vetëm nga ndalimi formal.

Edhe format e tërthorta të ndërhyrjes kërkojnë transparencë dhe disiplinë. Blerjet e letrave me vlerë të qeverisë në tregun dytësor, përdorimi i jashtëzakonshëm i bilancit të bankës qendrore apo mënyra e transferimit të fitimeve duhet të mbeten brenda një kuadri që nuk krijon perceptimin se banka qendrore po përdoret për të financuar nevojat fiskale.

Në një vend me histori monetare të vështirë, edhe perceptimi mund të jetë po aq i rëndësishëm sa mekanizmi formal. Çdo dobësim i kufijve institucionalë mund të rikthejë në kujtesën e tregut rrezikun e dominancës fiskale.

Pritshmëritë janë sinjali që duhet dëgjuar më herët

Një nga mësimet më të rëndësishme të analizës së IMF-së është rëndësia e pritshmërive të inflacionit. Inflacioni i matur sot tregon atë që ka ndodhur. Pritjet tregojnë atë që agjentët ekonomikë besojnë se do të ndodhë.

Nëse bizneset fillojnë të rrisin çmimet paraprakisht, punonjësit kërkojnë rritje pagash duke parashikuar inflacion më të lartë dhe kontratat fillojnë të indeksohen më shumë, procesi mund të bëhet vetëushqyes. Në këtë moment, banka qendrore nuk po lufton më vetëm një goditje të jashtme të çmimeve, por një ndryshim në sjelljen e ekonomisë.

Për këtë arsye, monitorimi i pritjeve duhet të jetë po aq i rëndësishëm sa monitorimi i inflacionit aktual. Vëmendje e veçantë kërkohet në sektorët ku çmimet kanë prirje të jenë më të ngadalta për t’u përshtatur, veçanërisht shërbimet dhe qiratë, sepse aty presionet e kërkesës mund të shfaqen më qartë dhe të jenë më të qëndrueshme.

Mësimi për Shqipërinë

Shqipëria nuk është sot një ekonomi që karakterizohet nga monetizimi i deficitit. Përkundrazi, institucionet monetare dhe fiskale janë shumë më të konsoliduara se në dekadat e para të tranzicionit. Por kjo nuk do të thotë se historia është bërë e parëndësishme.

E kundërta është e vërtetë. Sa më shumë konsolidohet një institucion, aq më e rëndësishme bëhet ruajtja e besimit të ndërtuar prej tij.

Mesazhi i punimit të IMF-së për Shqipërinë nuk është se Banka e Shqipërisë duhet të shtrëngojë politikën monetare më shumë. Mesazhi është se ajo duhet të ruajë besueshmërinë e saj me çdo kusht, ndërsa politika fiskale duhet të shmangë krijimin e situatave ku banka qendrore detyrohet të zgjedhë midis stabilitetit të çmimeve dhe lehtësimit të presioneve të financave publike.

Nëse disiplina fiskale ruhet, pritjet mbeten të ankoruara dhe kufijtë institucionalë ndërmjet qeverisë dhe bankës qendrore mbeten të qartë, Shqipëria mund të përfitojë nga një politikë monetare më graduale dhe më pak e kushtueshme për ekonominë.

Në të kundërt, nëse presionet fiskale rriten pa burime të qëndrueshme financimi, kostoja nuk do të shfaqet domosdoshmërisht menjëherë nëpërmjet financimit monetar të deficitit. Ajo mund të shfaqet më vonë dhe në mënyrë më të kushtueshme: në norma interesi më të larta, në kredi më të shtrenjta, në investime më të dobëta dhe në një ritëm më të ulët të rritjes ekonomike.

Në fund, stabiliteti i çmimeve nuk mbrohet vetëm në mbledhjet e Këshillit Mbikëqyrës të Bankës së Shqipërisë. Ai ndërtohet çdo ditë përmes mënyrës se si qeveria mbledh të ardhurat, si shpenzon paratë publike, si menaxhon borxhin dhe sa e besueshme është politika ekonomike në tërësi.

Historia monetare nuk përsëritet domosdoshmërisht. Por ajo lë një hije. Dhe një politikë ekonomike e përgjegjshme duhet ta njohë atë hije përpara se ajo të bëhet përsëri problem.