Kush janë fajtorët për mosformalizimin e punës në 2025?

Fajtorët për pengesat në formalizimin e pagave janë të shumtë dhe përfshijnë aktorë të ndryshëm që kanë ndikim në ekonominë dhe sistemin e punës në Shqipëri. Nuk ka një palë të vetme që është përgjegjëse, por një kombinim faktorësh dhe aktorësh kontribuojnë në ruajtjen e informalitetit.

Disa nga këta aktorë dhe faktorë janë:

1. Përgjegjësia e punëdhënësve

Në tregun e punës, veçanërisht në sektorin e vogël dhe të mesëm, punëdhënësit shpesh shfaqin një tendencë të theksuar për të mbajtur pagat jashtë sistemit formal. Ky fenomen nuk është i rastësishëm, por një strategji e ndërgjegjshme për të ulur ngarkesën tatimore dhe kontributet shoqërore, duke siguruar kështu një avantazh konkurrues dhe duke ruajtur likuiditetin e biznesit. Motivimi i tyre për të përdorur këtë praktikë bazohet kryesisht në tre faktorë kryesorë: shmangia e tatimeve të larta, përmirësimi i konkurrueshmërisë dhe rritja e kapitalit të disponueshëm për investime.

Një nga faktorët më të rëndësishëm që nxit punëdhënësit drejt informalitetit është niveli i lartë i barrës tatimore dhe i kontributeve të sigurimeve shoqërore. Në shumë raste, veçanërisht për bizneset e vogla dhe të mesme, këto kosto konsiderohen të papërballueshme, duke i detyruar ata të kërkojnë mënyra alternative për të zvogëluar ndikimin e tyre në financat e kompanisë.

Kur një punëdhënës paguan një punonjës në mënyrë formale, ai është i detyruar të paguajë:

• Tatimin mbi të ardhurat personale, i cili zbatohet mbi pagën bruto të punonjësit.
• Kontributet për sigurimet shoqërore dhe shëndetësore, që përbëjnë një përqindje të konsiderueshme të kostos së punës.
• Tarifa dhe kosto të tjera mbi punësimin, që ndikojnë në koston totale të mbajtjes së një punonjësi të regjistruar.

Në një mjedis ku këto detyrime financiare janë të larta dhe mekanizmat e kontrollit shtetëror janë të dobët, punëdhënësit e shohin më të leverdishme të shmangin këto pagesa duke paguar punonjësit “nën dorë”. Kjo jo vetëm që i kursen ata nga një ngarkesë e madhe tatimore, por edhe u ofron një fleksibilitet më të madh në menaxhimin e burimeve të tyre financiare.

Në shumë sektorë, veçanërisht në tregti, ndërtim, turizëm dhe shërbime, konkurrenca është e fortë dhe shpesh bazuar në çmim. Për të mbijetuar në treg dhe për të ofruar shërbime ose produkte me çmime konkurruese, punëdhënësit kërkojnë të reduktojnë shpenzimet operative. Një nga mënyrat më të shpeshta për të realizuar këtë është shmangia e pagave formale, e cila redukton ndjeshëm koston e fuqisë punëtore.

Nëse një punëdhënës formalizon të gjitha pagat, ai përballet me kosto më të larta sesa një konkurrent që paguan punonjësit në të zezë. Kjo krijon një avantazh të padrejtë për bizneset informale dhe dekurajon ata që duan të operojnë në mënyrë të ndershme. Si rezultat, shumë biznese ndihen të “detyruara” të ndjekin të njëjtën strategji për të mos humbur terren në treg.

Një tjetër arsye që shtyn punëdhënësit të shmangin formalizimin e pagave është dëshira për të ruajtur më shumë kapital të disponueshëm për investime ose për të menaxhuar më mirë rrjedhën e parasë në biznes. Kur punëdhënësit nuk paguajnë tatime dhe kontribute mbi pagat, ata kanë më shumë fonde të lira që mund t’i përdorin për të zgjeruar aktivitetin e tyre, për të investuar në pajisje të reja ose për të mbuluar kostot e tjera operative.

Për bizneset e vogla, të cilat shpesh funksionojnë me margjina të ulëta fitimi, mundësia për të mbajtur një rezervë financiare është një faktor kyç për mbijetesën e tyre. Në shumë raste, ata nuk shohin ndonjë përfitim të menjëhershëm nga formalizimi i pagave, pasi kjo do të zvogëlonte likuiditetin e tyre dhe do t’i vendoste në një situatë financiare më të vështirë.

Megjithëse kjo strategji mund të duket e dobishme për bizneset individuale në afatshkurtër, ajo krijon një sërë pasojash negative në ekonominë kombëtare dhe në stabilitetin e tregut të punës.

2. Përgjegjësia e punonjësve

Në një ekonomi ku informaliteti është i përhapur, përgjegjësia për këtë fenomen nuk qëndron vetëm mbi punëdhënësit apo institucionet mbikëqyrëse, por edhe tek vetë punonjësit. Ata shpesh e pranojnë këtë sistem jo vetëm si një domosdoshmëri për të ruajtur vendin e punës, por edhe si një strategji përfitimi afatshkurtër.
Në tregje pune ku stabiliteti është i ulët dhe ofertat e punës janë të kufizuara, punonjësit shpesh ndihen të detyruar të pranojnë kushte informale për të siguruar mbijetesën e tyre ekonomike. Pasiguria në punësim i bën ata të heqin dorë nga të drejtat e tyre dhe të shmangin konfrontimin me punëdhënësit, pasi alternativa më e keqe është humbja e plotë e të ardhurave. Në këtë mënyrë, ata bëhen pjesë e një sistemi ku shmangia e kontributeve për pension, sigurime shëndetësore dhe të drejtat ligjore të punësimit perceptohet si një e keqe e domosdoshme.
Disa punonjës nuk e shohin vetëm si imponim, por si një avantazh të menjëhershëm. Ata mund të mendojnë se marrja e pagës në të zezë është më e leverdishme për ta, pasi u lejon të kenë një pagë neto më të lartë. Duke shmangur kontributet për sigurimet shoqërore dhe tatimet, ata arrijnë të marrin më shumë para në dorë në periudhën afatshkurtër. Megjithatë, ky përfitim është një iluzion, sepse në afatgjatë ata mbeten të ekspozuar ndaj rreziqeve të mëdha: mungesa e mbrojtjes shëndetësore, pensione të ulëta ose të munguara, dhe pa siguri ligjore në rast të konflikteve me punëdhënësin.
Kur punonjësit e pranojnë këtë model, ata e legjitimojnë atë dhe e bëjnë më të vështirë ndryshimin e tij. Sa më shumë individë që pranojnë pagat informale, aq më i përhapur dhe “normal” bëhet ky fenomen. Punëdhënësit, duke parë se ka një furnizim të vazhdueshëm me punonjës që nuk kërkojnë të drejtat e tyre, nuk kanë asnjë arsye për të ndryshuar sjelljen. Nga ana tjetër, ata punëdhënës që dëshirojnë të jenë të ndershëm përballen me konkurrencë të pandershme nga ata që operojnë në informalitet dhe kanë kosto më të ulëta. Kështu, cikli vazhdon dhe bëhet gjithnjë e më i vështirë për t’u thyer.
Përtej individit, ky fenomen ka pasoja të rënda në nivel kombëtar. Kur një pjesë e madhe e forcës së punës shmang kontributet, sistemi i sigurimeve shoqërore dobësohet, duke çuar në mungesë fondesh për pensione dhe mbrojtje shëndetësore. Kjo rrit barrën mbi ata pak individë dhe biznese që operojnë në mënyrë të ligjshme, duke krijuar një sistem të padrejtë dhe të paqëndrueshëm.
Ndryshimi kërkon një kombinim të reformave institucionale dhe ndryshimit të mentalitetit të punonjësve. Rritja e ndërgjegjësimit për pasojat afatgjata të informalitetit është thelbësore, së bashku me forcimin e institucioneve që sigurojnë një treg pune të drejtë dhe të mbrojtur.

3. Përgjegjësia e qeverisë dhe autoriteteve tatimore

Në hijen e një administrate të rënduar nga burokracia dhe paaftësia për të zbatuar në mënyrë efektive rregullat e saj, fenomeni i informalitetit lulëzon. Administrata tatimore dhe institucionet mbikëqyrëse, të cilat duhet të jenë shtylla e transparencës dhe barazisë në tregun e punës, shpesh mbeten të dobëta përballë një realiteti ku abuzimi me sistemin është më shumë rregull sesa përjashtim.

Mungesa e kapaciteteve të mjaftueshme, si nga ana teknike ashtu edhe nga ana njerëzore, krijon një boshllëk të rrezikshëm që shfrytëzohet nga punëdhënësit dhe punëmarrësit për të shmangur detyrimet fiskale. Një sistem tatimor kompleks, i cili më shumë ndërlikon sesa lehtëson proceset, lë hapësira për evazion, ndërsa kontrolli i pamjaftueshëm vetëm sa e përforcon këtë qasje. Në këtë klimë, informaliteti nuk është thjesht një fenomen i rastësishëm, por një praktikë e rrënjosur thellë në ekonominë e përditshme.

Por çfarë e bën këtë problem edhe më të thellë? Përtej mungesës së burimeve dhe mekanizmave të inspektimit, një faktor tjetër i rëndësishëm është mungesa e meritokracisë në drejtimin e institucioneve. Në vend që të drejtohen nga profesionistë të kualifikuar dhe ekspertë të fushës, shumë prej këtyre institucioneve bien pre e patronazhit politik. Kur emërimet nuk bazohen në aftësi dhe integritet, por në besnikëri dhe lidhje politike, efektiviteti i administratës bie ndjeshëm. Kjo krijon një sistem të dobët kontrolli, ku vendimmarrja shpesh drejtohet nga interesa të ngushta dhe jo nga nevoja për një ekonomi të drejtë dhe të qëndrueshme.

Për pasojë, inspektimet bëhen të rralla dhe selektive, shpesh të orientuara drejt atyre që nuk kanë mbështetje politike, ndërsa të fuqishmit mbeten të paprekur. Kjo jo vetëm që thellon pabarazinë, por e bën sistemin tatimor një mekanizëm të padrejtë, ku ata që ndjekin rregullat ndëshkohen me barrë të lartë fiskale, ndërsa ata që e shmangin atë gjejnë gjithnjë një rrugëdalje.

Në një klimë të tillë, ku patronazhi mbizotëron dhe ligji zbatohet në mënyrë selektive, ndryshimi nuk mund të vijë vetëm nga politika e reja fiskale. Ai kërkon një transformim rrënjësor të administratës, ku emërimet bazohen në meritë dhe profesionalizëm, ku inspektimet janë të shpeshta dhe të ndershme, dhe ku ligji nuk është një mjet për favorizime, por një garanci për barazinë dhe zhvillimin ekonomik të qëndrueshëm.

4. Përgjegjësia e politikave fiskale dhe ekonomike

Politikat fiskale kanë një ndikim të drejtpërdrejtë në vendimet e punëdhënësve për të formalizuar apo fshehur pagat e punonjësve të tyre. Në shumë raste, sistemi i taksimit mbi punën, së bashku me kontributet e sigurimeve shoqërore dhe detyrimet e tjera fiskale, krijon një situatë ku për bizneset, veçanërisht ato të vogla dhe të mesme formalizimi i plotë i pagave perceptohet si një barrë financiare e papërballueshme. Kjo dinamikë favorizon zgjedhjen për të mbajtur një pjesë të pagave jashtë regjistrimit zyrtar, duke ndikuar negativisht në të ardhurat shtetërore dhe në mbrojtjen sociale të punonjësve.

Një nga arsyet kryesore pse bizneset shmangin raportimin e plotë të pagave është niveli i lartë i taksave dhe kontributeve mbi punësimin. Këto detyrime fiskale përfshijnë ato si përmendur më lart. Kur këto elemente kombinohen, bizneset, veçanërisht ato me marzhe të ulëta fitimi, e perceptojnë formalizimin si një faktor që dëmton konkurrueshmërinë e tyre. Ata argumentojnë se për të mbijetuar në një mjedis tregu të ashpër, ku shumë konkurrentë ndjekin praktika informale, ata detyrohen të bëjnë të njëjtën gjë për të mos mbetur pas.

Ndërsa qeveritë shpesh justifikojnë taksat e larta mbi punën me nevojën për të financuar skemat e mbrojtjes sociale dhe shërbimet publike, problemi kryesor është se këto politika nuk shoqërohen me stimuj të mjaftueshëm për të inkurajuar bizneset të deklarojnë pagat reale. Në mungesë të lehtësirave fiskale, subvencioneve për punësim formal apo skemave të reduktuara të kontributeve për bizneset e vogla, punëdhënësit nuk shohin ndonjë përfitim të drejtpërdrejtë nga formalizimi i plotë i fuqisë punëtore.

Në shumë vende, janë zbatuar politika që lehtësojnë këtë barrë duke:

• Reduktuar përkohësisht kontributet e sigurimeve shoqërore për bizneset e vogla.
• Ofruar ulje tatimore për kompanitë që deklarojnë pagat reale të punonjësve.
• Zbatuar skema të subvencioneve për punësimin formal të punonjësve të rinj ose atyre me përvojë të gjatë.

Në mungesë të këtyre mekanizmave, bizneset e shohin informalitetin si një mënyrë më të thjeshtë dhe më pak të kushtueshme për të ruajtur likuiditetin e tyre dhe për të mbijetuar.

Një tjetër faktor që ndikon në vendimin e punëdhënësve për të mos deklaruar pagat reale është prania e gjerë e biznesit informal. Kur një pjesë e madhe e tregut operon pa respektuar detyrimet tatimore dhe sociale, kompanitë që ndjekin rregullat përballen me një avantazh të padrejtë konkurrues.

Nëse një kompani deklaron plotësisht pagat dhe paguan të gjitha tatimet dhe kontributet, ajo ka kosto më të larta se një konkurrent që operon në informalitet. Kjo e vendos atë në një disavantazh të qartë në treg, duke e bërë të vështirë mbijetesën pa ndjekur të njëjtën praktikë.

5. Përgjegjësia e strukturave sociale dhe kulturore

Puna informale në Shqipëri nuk është vetëm një problem ekonomik apo ligjor, por një fenomen i rrënjosur thellë në kulturën dhe strukturën sociale të vendit. Për dekada me radhë, praktika të tilla janë bërë normë, duke krijuar një klimë ku informaliteti pranohet gjerësisht nga shoqëria dhe nuk shihet si një devijim nga rregullat, por si një mënyrë e zakonshme për të mbijetuar ekonomikisht.

Një nga faktorët kryesorë që e mbështet informalitetin është pranueshmëria e gjerë sociale e praktikave informale. Në shumë raste, individët nuk e shohin si problem etik ose ligjor marrjen e një page “nën dorë” ose mosdeklarimin e të ardhurave të tyre të plota. Kjo qasje është formësuar nga disa faktorë historikë dhe ekonomikë:

• Trashëgimia e ekonomisë së centralizuar dhe tranzicioni i vështirë, ku informaliteti është bërë mjet mbijetese për shumë familje.
• Mungesa e besimit tek institucionet, që bën që shumë individë të mos e konsiderojnë përfitimin e pensioneve apo sigurimeve shëndetësore si një prioritet.
• Mentaliteti i orientuar drejt përfitimeve afatshkurtra, ku sigurimi i një të ardhure më të lartë në momentin aktual është më i rëndësishëm sesa siguria financiare në të ardhmen.

Kjo kulturë e pranimit të informalitetit nuk është vetëm një zgjedhje individuale, por një mekanizëm i ndërtuar mbi perceptimin se shteti nuk arrin të ofrojë një sistem të besueshëm të mbrojtjes sociale, gjë që e shtyn popullsinë të kërkojë alternativa të tjera, shpesh informale.

Një aspekt tjetër i rëndësishëm është mungesa e edukimit financiar dhe ndërgjegjësimit për pasojat afatgjata të informalitetit.

• Shumë individë nuk e kuptojnë se mosdeklarimi i pagave dëmton të drejtat e tyre për pension dhe përfitime të tjera sociale.
• Punonjësit shpesh e shohin pagën në dorë si një avantazh të menjëhershëm, pa e marrë parasysh faktin që kjo do të thotë kontribute më të ulëta në skemat e sigurimeve shoqërore, duke ndikuar në pensione të pamjaftueshme në të ardhmen.
• Shëndetësia publike, e cila është e lidhur drejtpërdrejt me sigurimet shoqërore, mbetet e dobët për ata që nuk kontribuojnë rregullisht.

Për pasojë, mungesa e një kulture të vetëdijes tatimore dhe sociale nxit vazhdimësinë e praktikave informale dhe e bën të vështirë ndërhyrjen e shtetit për ta ndryshuar këtë realitet.

Në Shqipëri, shumë individë e shohin informalitetin si një zgjidhje praktike përballë kostove të larta të jetesës dhe nivelit të ulët të pagave të deklaruara. Për shkak të:

• Kontributeve të larta shoqërore dhe tatimeve mbi pagën,
• Pagave relativisht të ulëta në sektorin formal,
• Kostove të larta të jetesës,

shumë punëtorë preferojnë të pranojnë një pagë më të lartë neto, edhe nëse kjo do të thotë të humbasin përfitime afatgjata.

Kjo situatë krijon një rreth vicioz:

• Punonjësit pranojnë paga informale për të pasur më shumë të ardhura në momentin aktual.
• Kjo çon në ulje të mbledhjes së të ardhurave nga shteti.
• Shteti nuk arrin të ofrojë shërbime cilësore për qytetarët.
• Besimi në sistemin e mbrojtjes sociale vazhdon të bjerë, duke e forcuar më tej prirjen drejt informalitetit.

Për të adresuar këtë problem, duhen masa që nuk kufizohen vetëm në kontrolle më të ashpra apo ndëshkime për punëdhënësit dhe punëmarrësit që ndjekin praktika informale. Këto masa duhet të shoqërohen me ndërgjegjësim dhe stimuj për formalizim.

6. Përgjegjësia e sistemit arsimor dhe ndërgjegjësimit të dobët

Një nga arsyet kryesore që shtyjnë individët të pranojnë pagat informale dhe të shmangin deklarimin e pagave të plota është mungesa e edukatës dhe ndërgjegjësimit për pasojat e evazionit të tatimeve dhe përfitimet që sjell formalizimi i pagave. Shumë individë, veçanërisht ata që punojnë në sektorë të caktuar, shpesh nuk janë të vetëdijshëm për rëndësinë që ka regjistrimi i plotë i pagës për të siguruar të drejtat dhe përfitimet e tyre afatgjata. Ky informacion i pamjaftueshëm për pasojat e evazionit të tatimeve e bën më të lehtë për ata të pranojnë një sistem të tillë, duke menduar se është një mundësi më e leverdishme afatshkurtër, por pa e kuptuar dëmimin që mund të sjellë në të ardhmen.

Një arsye për këtë mungesë të informacionit është lidhja e ngushtë me nivelin e ulët të edukatës financiare në shumë pjesë të shoqërisë. Mungesa e një arsimimi të përshtatshëm për pasojat e evazionit të tatimeve dhe përfitimet që sjell regjistrimi i pagës ka një ndikim të drejtpërdrejtë në sjelljen e individëve. Shumë punonjës mund të jenë të papërgatitur për të kuptuar se mosformalizimi i pagës do të sjellë pasoja të mëdha për të ardhmen e tyre, si humbjen e mundësisë për të mbledhur kontribute për pensionin ose për të marrë mbështetje në rast sëmundjeje.

Po ashtu, mungesa e një informimi adekuat për politikat tatimore dhe sistemet e sigurimeve shoqërore bën që shumë individë të kenë një perceptim të gabuar për pasojat e evazionit të tatimeve. Ata mund të besojnë se shmangia e tatimeve është një mundësi e lehtë për të fituar më shumë para në momentin aktual, por nuk janë të vetëdijshëm për ndikimet afatgjata që mund të ketë kjo praktikë në sigurinë e tyre financiare dhe shëndetësore.

Kjo situatë kërkon ndërhyrje të menjëhershme dhe masivizim të informacionit për të rritur ndërgjegjësimin e punonjësve dhe punëdhënësve për pasojat afatgjata të informalitetit. Vetëm me një informim të plotë dhe edukim të mirëfilltë, mund të krijohet një shoqëri që e kupton rëndësinë e përfitimeve të sigurimeve shoqërore dhe që, në fund të fundit, të kontribuojë në uljen e informalitetit dhe forcimin e sistemit tatimor.

7. Përgjegjësia e ekonomisë informale dhe korrupsionit

Ekonomia informale dhe korrupsioni, të pranishëm në disa nivele të administratës publike dhe sektorëve privatë, janë dy faktorë që ndikojnë në forcimin e informalitetit dhe në rritjen e vështirësive për zbatimin efektiv të ligjeve tatimore. Kur një pjesë e madhe e ekonomisë operon jashtë sistemit formal, kjo ndikon negativisht në të gjithë procesin e mbledhjes së taksave dhe monitorimit të të ardhurave.

Një nga arsyet kryesore që e bëjnë korrupsionin një faktor ndihmës për forcimin e informalitetit është pavarësia dhe mosndëshkueshmëria e individëve dhe institucioneve që janë të përfshirë në aktivitete korruptive. Korrupsioni mund të krijojë një mjedis ku përfitimet personale mund të marrin prioritet ndaj interesave publike. Kur funksionarët e administratës publike janë të përfshirë në korrupsion, ata shpesh bëjnë që bizneset dhe individët të shmangin rregullat dhe të raportojnë të ardhurat më të ulëta për të paguar më pak taksa. Mbikëqyrja dhe inspektimet tatimore bëhen më të dobëta dhe më pak të rregullta. Pasi funksionarët mund të inkurajojnë evazionin tatimor ose të mbyllin sytë për shkeljet, kjo çon në një nivel të lartë të informalitetit dhe në një reduktim të mbledhjes së të ardhurave fiskale.

Kur një pjesë e madhe e ekonomisë operon jashtë sistemit formal, ka disa vështirësi që autoritetet përballen në përpjekjet e tyre për të zbatuar ligjet tatimore dhe për të mbledhur të ardhurat fiskale. Ekonomia informale përfshin një mori aktivitetesh që nuk raportohen dhe që shpesh përdorin metoda për të shmangur detyrimet tatimore. Kjo krijon një situatë të padrejtë, ku bizneset që operojnë në tregun e formalizuar janë të detyruara të paguajnë më shumë taksa për të mbuluar humbjet që shkaktohen nga informaliteti. Megjithëse informacioni merret në kohë reale, aktivitetet që zhvillohen në sektorin informal shpesh përfshijnë pagesa në dorë ose transaksione të paqarta, duke i bërë ato më të vështira për t’u monitoruar nga autoritetet tatimore. Pavarësisht përpjekjeve për të rregulluar këto praktika, është e vështirë të zbatohet një sistem tërësor që mbulon të gjitha aktivitetet e biznesit dhe individëve që operojnë j

Korrupsioni ka një ndikim të thellë në mënyrën se si autoritetet publike i menaxhojnë dhe i monitorojnë sektorët informal dhe të zbatimit të ligjeve. Kur korrupsioni është i përhapur, ai shpesh nxit dhënien e privilegjeve dhe lehtësirave për bizneset që operojnë informal. Punonjësit e administratës mund të ofrojnë mbështetje për ata që shmangin taksat ose që operojnë jashtë rregullave. Ky favorizim mund të jetë në formën e mbylljes së syve për shkelje, ose ofrimin e mundësive për të kryer aktivitete informale.Kur korrupsioni ka ndikim të drejtpërdrejtë në administratën shtetërore, mund të bëhet më e vështirë për të zbatuar politikat dhe për të siguruar që të gjithë aktorët ekonomikë të ndjekin të njëjtat rregulla.

Me përpjekje të koordinuara për të luftuar korrupsionin, për të forcua mbikëqyrjen e aktiviteteve ekonomike dhe për të rritur ndërgjegjësimin për përfitimet e formalizimit të pagave, mund të ndihmojmë në zbutjen e informalitetit dhe përmirësimin e situatës ekonomike dhe sociale në Shqipëri.

Pra, fajtorët për pengesat në formalizimin e pagave janë një kombinim, duke përfshirë punëdhënësit, punonjësit, administratën tatimore, politikën fiskale, kulturën sociale dhe problemet e ekonomisë informale. Këto janë sfida që kërkojnë një qasje të integruar për t’u zgjidhur, duke përfshirë masa të rrepta për rritjen e mbikëqyrjes, edukimin dhe ndërgjegjësimin e publikut, si dhe reformimin e politikave ekonomike dhe fiskale që mbështesin formalizimin e pagave.