A është shkelur liria ekonomike me përcaktimin e referencave të çmimeve të banesave?

Në përshtatje me tendencat e tregut të pasurive të paluajtshme, pa asnjë konsultim me publikun dhe grupet e interesit, duke ju referuar Nenit 102 të Kushtetutës (Kopetencat e Kryeministrit), Ministri i Ministrisë së Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit ka lëshuar Urdhrin Nr. 1052, datë 02.12.2024 “Për miratimin e mesatares së çmimeve të shitjes së banesave në treg, sipas zonave kadastrale, për njësitë e vetëqeverisjes vendore”, duke u mbështetur te Udhëzimi Nr.1, datë 17.03.2023 “Për miratimin e metodologjisë për llogaritjen e çmimit mesatar të shitjes së banesave në treg”.

Ky Urdhër sektorial, që ka miratuar mesataret e çmimeve të shitjes së banesave në treg, sipas zonave kadastrale për njësitë e vetëqeverisjes vendore, të përcjella nga Enti Kombëtar i Banesave, sipas shtojcës bashkëlidhur krijon mundësi për rivlerësim të tatimit të pronës dhe për rivlerësimin e vlerës së shitjeve të banesave duke ju referuar kësaj reference.

Sipas tabelave me çmimet referuese mesatare me miratimin e ri të referencave, çmimet janë rritur në të gjithë vendin, ku zonat më të shtrenjta janë zonat e periferisë së Tiranës si dhe zonat e bregdetit jugor, ku vlera e një banesë varion nga 190,000 lekë/m2 deri në 258,000 lekë/m2.

Në lidhje me këtë qasje që e referon çmimin e tregut të banesave, sipas vlerësimit të qeverisë ALTAX është shprehur me një analizë në komentim të VKM Nr.457, datë 26,07.2023.

Në analizën mbi ndryshimet e fundit ne kemi parashtruar disa komente për diskutim të hapur.

A është shkelur liria ekonomike me përcaktimin e referencave të çmimeve të banesave në Shqipëri në vitin 2023 dhe 2024, ku interesi i qeverise është vlerësimi më i lartë i tatimit mbi pronën dhe qytetarëve në këtë rast u rritet barra fiskale?

Vendosja e çmimeve referencë nga qeveria për pasuritë e paluajtshme është një çështje komplekse që mund të prekë lirinë ekonomike dhe të ngrejë pikëpyetje mbi kushtetutshmërinë, veçanërisht kur ndërhyn në parimet e tregut të lirë. Për të vlerësuar nëse kjo politikë bie ndesh me Kushtetutën dhe të drejtat e qytetarëve, duhet të analizohet në disa aspekte kryesore:

1. Liria ekonomike dhe ndërhyrja në treg

Parimi kushtetues i lirisë ekonomike garanton të drejtën e individëve për të vepruar lirisht në një treg të hapur dhe konkurrues. Çmimet e tregut në këtë kontekst përcaktohen nga forcat e ofertës dhe kërkesës pa ndërhyrje të detyrueshme nga shteti.

Çmimet referencë, nëse përdoren për të kufizuar çmimet reale të transaksioneve, mund të konsiderohen si kufizim i lirisë kontraktuale, duke ndikuar në të drejtën e qytetarëve për të vendosur çmime sipas vlerës reale të tregut.

A është shkelje?

Jo, nëse çmimet referencë shërbejnë vetëm si bazë për tatimin mbi pronën ose për të luftuar informalitetin, pa imponuar kufij të detyrueshëm mbi çmimet reale të shitblerjes.

Por është shkelje, nëse referencat zëvendësojnë totalisht vlerën e tregut dhe kufizojnë lirinë për të kontraktuar sipas kushteve të tregut.

2. Parimi i barazisë para ligjit

Çmimet referencë mund të cenojnë barazinë para ligjit nëse:

1. Vendosen në mënyrë arbitrare ose diskriminuese për zona apo grupe të caktuara.

2. Nxisin pabarazi ndërmjet qytetarëve që kanë prona me vlera reale të ndryshme, por të taksohen njësoj mbi bazën e çmimeve të vendosura nga shteti.

Nëse referencat nuk pasqyrojnë realitetin ekonomik të zonës ose të tregut, qytetarët mund të përballen me taksim të padrejtë, duke paguar më shumë ose më pak nga sa do të duhej sipas vlerës reale të pronës.

3. Funksioni i shtetit në tregun e pasurive të paluajtshme

Në ekonomi tregu, ndërhyrjet e shtetit duhet të jenë të kufizuara dhe të justifikohen vetëm kur:

1. Ka shkaqe madhore publike, si lufta kundër informalitetit apo evazionit fiskal.

2. Ndërhyrja ndihmon në krijimin e një tregu të drejtë dhe transparent, pa dëmtuar konkurrencën ose të drejtat e individëve.

Përcaktimi i referencave të çmimeve për banesat në Shqipëri në vitin 2023 dhe 2024, si pjesë e bazës për llogaritjen e tatimit mbi pronën, mund të shihet si një ndërhyrje në lirinë ekonomike, por kjo varet nga mënyra se si kuptohet dhe zbatohet liria ekonomike në një shtet.

Në një argumentim më të thelluar të çështjeve kryesore që lidhen me parashtrimet më lart janë:

1. Ndikimi në Lirinë Ekonomike.
Liria ekonomike përfshin të drejtën e individëve për të menaxhuar pasuritë e tyre me minimumin e ndërhyrjeve shtetërore. Kur shteti përcakton referenca të detyrueshme për çmimet e pronave, ai ndikon në aftësinë e tregut të përcaktojë çmimet në mënyrë të lirë. Kjo mund të konsiderohet si një kufizim i lirisë ekonomike, sidomos nëse këto referenca nuk reflektojnë vlerën reale të tregut.

2. Rritja e Barrës Fiskale për Qytetarët.
Nëse referencat çojnë në një rritje artificiale të çmimit të pronave për qëllime fiskale, barra tatimore mbi pronarët rritet. Kjo mund të shihet si një padrejtësi në raport me të drejtën e qytetarëve për një sistem tatimor të drejtë dhe proporcional.

3. Qëllimi i Politikës Publike.
Qeveria mund të argumentojë se qëllimi kryesor është të sigurojë një sistem tatimor më të drejtë dhe të shmangë evazionin fiskal. Por nëse interesat kryesore janë rritja e të ardhurave buxhetore në kurriz të qytetarëve, kjo mund të shihet si një shkelje e balancës midis interesit publik dhe të drejtave individuale.

4. Transparenca dhe Konsultimi Publik.
Një element kyç është nëse ky ndryshim është bërë në mënyrë transparente dhe me konsultime publike. Nëse qytetarët dhe grupet e interesit nuk janë përfshirë në procesin e vendimmarrjes, kjo mund të konsiderohet si një cenim i parimeve të një shoqërie të lirë dhe të drejtë.

5. Efekti në Tregun e Pronave.
Nëse referencat nuk janë në përputhje me realitetin e tregut, ato mund të krijojnë shtrembërime ekonomike, duke ndikuar në transaksionet e pronave dhe në mundësinë e investimeve në këtë sektor.

Ndonëse vendosja e referencave të çmimeve mund të justifikohet si një masë për të rritur të ardhurat shtetërore dhe për të luftuar evazionin fiskal, ajo mund të kufizojë lirinë ekonomike dhe të rrisë pabarazitë fiskale. Për një analizë të plotë, është e nevojshme të shqyrtohet nëse referencat janë të bazuara në të dhëna objektive dhe të drejtëpërdrejta të tregut, dhe nëse qytetarëve u është dhënë hapësira për të sfiduar këto vlerësime kur janë të padrejta.