Tregu i punës në Shqipëri 2021–2025 transformohet thellësisht me dyfishim të të ardhurave dhe zhvendosje strukturore të pagave

Një studim i ri analitik mbi zhvillimet e tregut të punës në Shqipëri për periudhën 2021–2025 evidenton një transformim të thellë strukturor, i cili ka ndikuar drejtpërdrejt në rritjen e të ardhurave buxhetore, formalizimin e punës dhe rishpërndarjen e të ardhurave nga puna.

Sipas analizës, ekonomia shqiptare ka kaluar një fazë të qartë ristrukturimi të pagave, ku pesha e punonjësve me paga të ulëta është reduktuar ndjeshëm, ndërsa segmentet e mesme dhe të larta janë zgjeruar në mënyrë të konsiderueshme. Pesha e punonjësve me paga minimale ose nën 40 mijë lekë ka rënë nga 44% në vitin 2021 në 12.6% në vitin 2025, ndërsa punonjësit me paga mbi 95 mijë lekë janë rritur nga 8% në 27.6%.

Ky ndryshim strukturor ka sjellë një zgjerim të ndjeshëm të bazës tatimore. Të ardhurat nga tatimi mbi të ardhurat personale janë dyfishuar në periudhën e analizuar, duke u rritur nga 39.3 miliardë lekë në 2021 në 82.5 miliardë lekë në 2025. Rritja është ndikuar kryesisht nga zhvendosja e punësimit drejt fashave më të larta të pagave dhe nga efektet e progresivitetit fiskal.

Studimi thekson se rritja e të ardhurave nuk është vetëm rezultat i rritjes nominale të pagave, por kryesisht i një efekti strukturor të quajtur “ngjitja në shkallë”, ku punonjësit kalojnë në nivele më të larta tatimi. Norma efektive e tatimit mbi pagat është rritur nga rreth 8% në 2021 në 12–13% në 2025.

Ndërkohë, konstatohet një divergjencë mes tatimit mbi pagat dhe kontributeve shoqërore, të cilat janë rritur më ngadalë për shkak të natyrës së tyre proporcionale dhe kufizimeve me tavan. Kjo situatë krijon presione afatmesme mbi qëndrueshmërinë e skemave të pensioneve.

Studimi identifikon politikat publike si faktor kyç në këtë transformim. Rritja e pagës minimale nga 30 mijë në 40 mijë lekë dhe më tej në 50 mijë lekë (nga 2026), si dhe rritjet në sektorin publik, kanë vepruar si nxitës të formalizimit dhe rritjes së pagave në sektorin privat.

Paralelisht, forcimi i administrimit fiskal dhe dixhitalizimi i kontrollit tatimor kanë ndikuar në reduktimin e deklarimeve fiktive dhe rritjen e bazës së deklaruar të pagave.

Studimi paraqet tre skenarë për të ardhmen:

• Skenari optimist parashikon ulje të barrës mbi punën dhe rritje të taksimit mbi pasuritë, duke gjeneruar formalizim shtesë dhe rritje të punësimit formal me 4–6%.
• Skenari bazë sugjeron stabilizim të informalitetit rreth 30%.
• Skenari negativ paralajmëron rritje të informalitetit mbi 35% në rast të mungesës së reformave strukturore.

Megjithëse rritja e pagave dhe të ardhurave fiskale është e fortë, studimi thekson se në disa sektorë rritja e pagave ka tejkaluar rritjen e produktivitetit, duke krijuar presion mbi kostot e biznesit dhe rrezik për inflacion pagash.

Produktiviteti i punës mbetet ende i ulët në krahasim me mesataren e BE-së, duke e bërë të domosdoshme një kalim nga rritja e bazuar në formalizim drejt rritjes së bazuar në efikasitet ekonomik dhe aftësi njerëzore.

Studimi propozon një paketë reformash që përfshijnë:

• rishikim të pragjeve tatimore dhe tavaneve të kontributeve,
• politika për rritjen e produktivitetit dhe digjitalizimit,
• forcim të lidhjes midis kontributeve dhe përfitimeve sociale,
• masa për frenimin e emigracionit dhe rikthimin e fuqisë punëtore,
• administrim fiskal të bazuar në analiza të avancuara të të dhënave.

Studimi konkludon se Shqipëria ka hyrë në një fazë të re të transformimit të tregut të punës, ku rritja e të ardhurave fiskale është reale dhe e matshme, por qëndrueshmëria afatgjatë kërkon kalim nga një model i bazuar në formalizim dhe progresivitet fiskal, drejt një modeli të mbështetur në produktivitet, inovacion dhe rritje ekonomike strukturore.

Zbatimi i një Plani Kombëtar për Punësim Formal dhe Konvergjencë Fiskale 2027–2030 vlerësohet si kyç për konsolidimin e këtyre arritjeve dhe për përafrimin me standardet e Bashkimit Europian.