Rivlerësimi i pasurisë së paluajtshme në Shqipëri, si instrument fiskal dhe me sfida sociale

Projekt Ligji për rivlerësimin e pasurisë së paluajtshme¹ në Shqipëri paraqitet si një instrument fiskal periodik, i projektuar për të afruar vlerat kadastrale me ato reale të tregut. Në nivelin formal, kjo masë synon të rrisë transparencën në tregun imobiliar dhe të gjenerojë të ardhura shtetërore në një ekonomi që vazhdon të kalojë nga informaliteti në formalizim.

Sipas Relacionit të projekt ligjit, si dhe nga një këndvështrim pragmatik, rivlerësimi mund të lehtësojë transaksionet e ardhshme, duke ulur tatimin efektiv mbi shitjet nga 15% në 5% mbi diferencën e vlerës, një përfitim i konsiderueshëm për qytetarët dhe biznesin në kontekstin e rritjes së çmimeve të pronave, e nxitur nga urbanizimi, zhvillimi i turizmit dhe remitancat e diasporës, të cilat kontribuojnë në rritjen e PBB-së me 3-4% vjetor.

Në një ekonomi ku sektori i ndërtimit dhe imobiliareve përbën 10-15% të PBB-së, rivlerësimi mund të nxisë më shumë shitblerje legale dhe të ulë informalitetin, i cili arrin deri në 30-40% të transaksioneve.

Ky proces krijon gjithashtu një bazë më të saktë për tatimin mbi pronën dhe përdorimin e pronave si kolateral për kredi bankare, duke forcuar qasjen në financa formale. Për familjet shqiptare, veçanërisht në zonat rurale ku bujqësia dhe pronat tokësore janë burimi kryesor i të ardhurave, kjo masë mund të përmirësojë sigurinë financiare dhe të lehtësojë planifikimin ekonomik të familjeve me të ardhura mesatare mujore rreth 60-80 mijë lekë (500-700 euro).

Megjithatë, nga një perspektivë kritike, ligji mund të thellojë pabarazitë sociale në një vend ku hendeku midis të pasurve dhe të varfërve është i theksuar, rreth 20-25% e popullsisë jeton nën kufirin e varfërisë relative.

Edhe pse tatimi mbi diferencën është ulur në 5%, kjo përfaqëson një barrë të konsiderueshme për familjet me të ardhura të ulëta. Për shembull, një familje me dy të rritur që fiton 100 mijë lekë në muaj mund të përballet me detyrime mijëra euro për një pronë që ka rritur vlerën për shkak të faktorëve të tregut dhe jo për meritë personale. Kjo gjendje bëhet edhe më problematike në një periudhë inflacioni rreth 4-6% dhe papunësie të të rinjve mbi 20%, ku shumë familje mbështeten te remitancat e emigrantëve për të ruajtur pronat e tyre.

Krahasuar me vendet e tjera në tranzicion, si Maqedonia Veriore apo Serbia, ku normat e ngjashme tatimore për individët janë më të ulëta (rreth 2-3%), ligji shqiptar duket se priorizon mbledhjen e të ardhurave buxhetore për të mbuluar deficitin (3-4% të PBB-së) mbi lehtësimin për qytetarët.

Procedurat burokratike, duke përfshirë vlerësimin nga ekspertë të certifikuar ose Kadastra, shtojnë kosto shtesë, që mund të arrijnë qindra euro për shërbime, duke favorizuar pronarët e mëdhenj dhe bizneset që mund të përballojnë këto shpenzime, dhe duke dekurajuar familjet me të ardhura të ulëta.

Në fund mund të thuhet , se pa masa mbështetëse, si norma të diferencuara për pronat e vetme familjare ose përjashtime të kufizuara, ligji mund të krijojë një cikël ku familjet me të ardhura të ulëta detyrohen të shesin pronat, duke përkeqësuar pabarazinë dhe duke zvogëluar potencialin e tregut imobiliar të formalizuar.

Në këtë kuadër, rivlerësimi është një mjet i domosdoshëm fiskal, por për të qenë efektiv dhe i drejtë, kërkon një qasje më të nuancuar, që balancon interesin e qeverisë për të mbledhur të ardhura me nevojat dhe kapacitetet reale financiare të qytetarëve.

1. Dosja ne Kuvend ↩︎