Përmbledhja e raportit të ekspertëve të FMN për 2022 për Kosovën

Raporti i Stafit i përgatitur nga një ekip i stafit të FMN-së për shqyrtim nga Bordi Ekzekutiv më 25 janar 2023, publikohet pas diskutimeve që përfunduan në 4 nëntor 2022, me zyrtarët e Kosovës për zhvillimet dhe politikat ekonomike. Bazuar në informacionin e disponueshëm në kohën e këtyre diskutimeve, raporti i stafit u përfundua më 20 dhjetor 2022. Më poshtë jepet një përmbledhje e raportit të ekspertëve të FMN për 2022 për Kosovën.

Goditja negative e kushteve të tregtisë (e vlerësuar në 5 për qind të PBB-së) ka ndikuar në të ardhurat reale të disponueshme të familjeve dhe kërkesën private. Rritja e kostove të inputeve ka rënduar mbi fitimet dhe ka vonuar zbatimin e investimeve, publike dhe private.

Rritja e çmimeve të energjisë dhe ushqimeve pas luftës së Rusisë në Ukrainë po rëndon kërkesën private, aktivitetin ekonomik dhe inflacionin. Çmimet e ushqimeve dhe energjisë kontribuan përkatësisht me 65 dhe 20 përqind të rritjes së inflacionit. Përqindja e ushqimit në shportën e IÇK-së në Kosovë është 46 përqind krahasuar me 22 përqind në BE, dhe është më e madhe se pjesa totale e ushqimit dhe energjisë në BE.

Sa i përket energjisë, rritja e çmimit të naftës dhe derivateve luajti rolin më të madh, pasi rritja e tarifave të energjisë elektrike në fillim të vitit 2022 reflektoi vetëm pjesërisht rritjen e çmimeve evropiane të energjisë elektrike dhe gjithashtu sepse përdorimi i gazit natyror në Kosovë është i papërfillshëm.

Rritja e pagave ka zgjatur efektin e inflacionit, duke shkaktuar protesta sociale dhe grevë të mësuesve që vonoi fillimin e vitit shkollor. Inflacioni çoi gjithashtu në propozime të kushtueshme nga palë të ndryshme të interesuara, si lejimi i tërheqjeve të mëtejshme nga Trusti i Kursimeve Pensionale të Kosovës (TKPK), ngrirja e çmimeve të energjisë elektrike ose rritja e përfitimeve të veteranëve të luftës, të cilat qeveria i ka kundërshtuar. Progresi në dialogun me Serbinë ka qenë i turbullt nga tensionet e ndërprera në komunat veriore të Kosovës, të cilat janë të banuara kryesisht nga serbë etnikë

Rritja reale e PBB-së është ngadalësuar në 2–3 për qind në vitin 2022, pas rikuperimit me 10.7 për qind në vitin 2021 dhe inflacioni u rrit në më shumë se 11 për qind.

Rritja parashikohet të rritet mesatarisht në 3.5 përqind në 2023 dhe inflacioni të bjerë në 5 përqind.

Megjithatë, këto parashikime varen në mënyrë thelbësore nga supozimi se çmimet ndërkombëtare të mallrave do të lehtësohen.

Pasiguria mbetet e lartë, me rreziqe për kahun rënës për rritjen dhe për lart për inflacionin.

Më tej FMN rekomandon për Kosovën në disa drejtime kryesore si më poshtë për 2023.

Politika fiskale. Buxheti për vitin 2023 parashikon siç duhet kthimin në kufirin e deficitit të rregullave fiskale. Me nënshpenzime në vitin 2022, buxheti i vitit 2023 pritet të japë një impuls prej rreth 2 pikë përqindjeje të PBB-së, duke ndihmuar ekonominë të zbutet, me një ndikim vetëm të moderuar në inflacion.

Zbatimi i ligjit që rregullon pagat publike duhet të fillojë në vitin 2023 për të siguruar mbajtjen e talenteve, por duke e mbajtur faturën e pagave brenda kufirit ligjor. Buxheti duhet të përcaktojë përdorimin e synuar të alokimeve të mëdha të përgjithshme për rastet e paparashikuara.

Mbështetja për të zbutur ndikimin e çmimeve më të larta të energjisë duhet të jetë e përkohshme, e synuar dhe të inkurajojë efiçencën në përdorimin e energjisë.

Në përgjithësi, shpenzimet publike duhet të balancohen më mirë ndërmjet transfertave sociale dhe promovimit të transformimit ekonomik dhe qëndrueshmërisë, gjë që kërkon përmirësim të mëtejshëm të menaxhimit të investimeve publike.

Politika financiare. Ndërsa sektori financiar ka mbetur elastik gjatë pandemisë dhe luftës në Ukrainë, ndryshimi i perspektivës makroekonomike kërkon forcimin e mëtejshëm të monitorimit të rrezikut të kredisë, llogaritjen e rreziqeve dhe kapaciteteve individuale banka për bankë dhe përmirësimin e mbikëqyrjes së tregut të banesave.

Puna drejt forcimit të kuadrit rregullator dhe qeverisës të sektorit financiar mbetet një prioritet.

Reformat strukturore. Adresimi i boshllëqeve të infrastrukturës dhe qeverisjes është thelbësor për të mbështetur motorët e rinj të rritjes. Rigjallërimi i programit të reformës kërkon forcimin e koordinimit ndërmjet dhe në të gjitha nivelet e qeverisjes. Rritja e energjisë së gjelbër do të rrisë sigurinë energjetike dhe do të ulë emetimet e gazeve serrë.

Duhet të shmangen tërheqjet e hershme nga sistemi i pensioneve.

Pavarësisht progresit konkret, boshllëqet e qeverisjes dhe transparencës me pjesën tjetër të Evropës mbeten të rëndësishme.

Zbatimi i sistemit të prokurimit elektronik në 100 për qind të kontratave publike, emërimi i gjyqtarëve të rinj të gjykatave tregtare, ndryshimi i ligjit të Këshillit Prokurorise dhe projektligjet e reja për Prokurorinë e Shtetit dhe Prokurorinë Speciale janë hapa vendimtarë përpara për rritjen e transparencës, përmirësimin e qeverisjes dhe forcimin e besimit në marrëdhëniet ekonomike.

Publikimi i raporteve të auditimit për shpenzimet e lidhura me pandeminë dhe tipologjitë e përditësuara të pastrimit të parave janë gjithashtu hapa në drejtimin e duhur.

Ndërsa progresi në këto fusha është i lavdërueshëm, Bashkimi Evropian vazhdon ta vendosë Kosovën “në një fazë të hershme” të zhvillimit, me një sistem gjyqësor që funksionon mirë në luftën kundër korrupsionit. Në këtë drejtim, punësimi i gjyqtarëve shtesë të gjykatave tregtare do të ndihmojë në reduktimin e lëndëve të pazgjidhura, rritjen e sigurisë ekonomike dhe zvogëlimin e informalitetit.

Krijimi i regjistrit të pronësisë përfituese do të forcojë më tej transparencën dhe do të trajtojë konfliktet e interesit në prokurimin publik. Mbyllja e boshllëqeve LPP/LFT në përputhje me standardet e FATF-së dhe ngritja e kapaciteteve të prokurorisë dhe zbatimit të ligjit për të trajtuar pastrimin e parave dhe kryerjen e hetimeve financiare, janë gjithashtu thelbësore.

Duhet të zbatohet edhe ligji për sanksionet financiare ndërkombëtare të synuara. Një zbatim i fuqishëm i Marrëveshjes së Stabilizim Asociimit të BE-së do të përshpejtojë konvergjencën institucionale dhe rregullatore, duke kontribuar në zhbllokimin e flukseve të IHD-ve.