Ndikimi i Politikës Fiskale në Pritshmëritë e Inflacionit në Shqipëri (2015–2025)

Në harkun kohor të dekadës së fundit, ndërveprimi midis politikës fiskale dhe pritshmërive të inflacionit në Shqipëri ka qenë një faktor kyç që ka përcaktuar drejtimin e stabilitetit makroekonomik dhe besueshmërinë institucionale të politikës ekonomike. Duke u mbështetur në të dhënat për periudhën 2015–2025, shihet qartë se balanca midis konsolidimit të borxhit publik dhe kontrollit të inflacionit është ndërtuar mbi një koordinim të kujdesshëm ndërmjet Ministrisë së Financave dhe Bankës së Shqipërisë, në përputhje me parimet e modelit të FMN-së mbi “efektet fiskale në pritshmëritë inflacioniste”.

Në fillim të periudhës, ekonomia shqiptare u karakterizua nga stabilitet fiskal gradual dhe inflacion i ulët e i qëndrueshëm. Nga viti 2015 deri në 2019, inflacioni mbeti mesatarisht rreth 1.7%, ndërkohë që borxhi publik ra nga 72.1% në 64.9% të PBB-së, duke reflektuar përmirësim në administrimin e të ardhurave dhe disiplinë buxhetore. Kjo periudhë përfaqëson një fazë klasike konsolidimi fiskal, në të cilën ndikimi i buxhetit mbi pritshmëritë inflacioniste ishte neutral ose ulës, në linjë me vlerësimet empirike të FMN-së që lidhin konsolidimet mbi 1% të PBB-së me ulje të inflacionit të pritur me rreth gjysmë pikë përqindje.

Pandemia e vitit 2020 solli një kthesë të papritur në këtë trend.

Përballë rënies së aktivitetit ekonomik, qeveria shqiptare ndërmori masa fiskale ekspansioniste për të mbështetur bizneset dhe familjet, çka rriti borxhin publik në 73.9% të PBB-së, ndërsa inflacioni mbeti i ulët në 1.6% për shkak të ngadalësimit të kërkesës agregate. Ky episod pasqyron tipologjinë e “ekspansionit të kontrolluar”, ku rritja e borxhit nuk përkthehet në inflacion për shkak të mungesës së presioneve nga ana e konsumit dhe ofertës, por ngushton ndjeshëm hapësirën fiskale për periudhën pasuese.

Pas vitit 2021, ndikimi i goditjeve të çmimeve të tregut energjetik dhe luftës në Ukrainë e zhvendosi fokusin drejt kontrollit të inflacionit, i cili u rrit në mënyrë të ndjeshme në 6.7% në vitin 2022, niveli më i lartë në 25 vitet e fundit. Në këtë periudhë, politika fiskale dhe monetare u detyruan të bashkëveprojnë në mënyrë më të ngushtë. Qeveria kufizoi deficitet përmes menaxhimit të kujdesshëm të shpenzimeve, ndërsa Banka e Shqipërisë filloi një cikël shtrëngues monetar.

Borxhi publik u mbajt nën kontroll, duke zbritur në 64.1% të PBB-së në vitin 2022, duke shmangur dominancën fiskale që shpesh dëmton stabilitetin monetar në ekonomi të vogla.

Vitet 2023–2025 përbëjnë një periudhë stabilizimi të dukshëm. Inflacioni zbriti nga 4.7% në 2023 në 2.4% në 2025, duke reflektuar efektet e konsolidimit fiskal dhe rënien e presioneve të jashtme.

Paralelisht, borxhi publik u ul në mënyrë të qëndrueshme nga 74% në 53.45% të PBB-së, duke u afruar me kufirin e qëndrueshmërisë së perceptuar ndërkombëtarisht. Brenda kësaj strukture, borxhi i jashtëm ra ndjeshëm nga 36.45% në 22.6% të PBB-së, ndërsa borxhi i brendshëm mbeti stabël në rreth 31%, duke sinjalizuar një zhvendosje drejt rritjes së financimit të brendshëm dhe uljes së riskut valutor, një strategji që përputhet plotësisht me rekomandimet e FMN-së dhe Bankës Botërore për ekonomitë në tranzicion.

Në aspektin fiskal, deficiti primar u përmirësua dukshëm, duke kaluar nga -3.4% në vitin 2021 në rreth -1.9% në vitin 2024. Ky ndryshim i qartë drejt suficiteve relative ka reduktuar presionet inflacioniste, në përputhje me modelin e FMN-së, sipas të cilit çdo përmirësim fiskal mbi 1% të PBB-së ul pritshmëritë e inflacionit me rreth 0.5 pikë përqindje. Rrjedhimisht, pritshmëritë inflacioniste në Shqipëri kanë zbritur gradualisht nga 4.8% në vitin 2023 në rreth 3.5% në mesin e vitit 2025, duke reflektuar një rikthim të besimit të tregjeve në stabilitetin fiskal dhe monetar.

Në këtë proces, roli i Bankës së Shqipërisë ka qenë vendimtar për të ruajtur autonominë monetare dhe për të shmangur “dominancën fiskale”. Ndërhyrjet e saj të kufizuara por të sinkronizuara me politikat buxhetore kanë garantuar që politika monetare të mos bëhet instrument i financimit të deficitit, duke ruajtur besueshmërinë e objektivit të inflacionit. Ky koordinim i heshtur ndërmjet dy institucioneve ka qenë faktor kyç për shmangien e asaj që literatura e FMN-së e quan “konflikt i politikës së përzier” (policy mix conflict)¹.

Në terma teorikë, Teoria Fiskale e Nivelit të Çmimeve (FTPL) ndihmon të kuptohet ky evolucion. Sipas saj, pritshmëritë e ulëta inflacioniste në vitet e fundit burojnë nga besimi i tregut në aftësinë e qeverisë për të siguruar suficite të ardhshme buxhetore përmes dixhitalizimit të administratës tatimore, zgjerimit të bazës së TVSH-së dhe forcimit të kontrollit mbi borxhin. Këto masa kanë reduktuar perceptimin e pasigurisë fiskale dhe kanë ndikuar drejtpërdrejt në uljen e risk-premiumeve të titujve të borxhit.

Krahasuar me ekonomitë e tjera të rajonit, pozicioni fiskal i Shqipërisë është më i qëndrueshëm.

Serbia dhe Mali i Zi mbeten me borxh publik mbi 60% të PBB-së dhe me ekspozim të lartë ndaj valutave të huaja, ndërsa Kosova, ndonëse me borxh më të ulët, përballet me pasiguri më të mëdha për shkak të varësisë nga remitancat. Maqedonia e Veriut ndodhet në mes, me borxh rreth 45% të PBB-së por me presione fiskale të larta nga subvencionet.

Në këtë panoramë, Shqipëria përfiton nga një strukturë borxhi më e balancuar dhe një ekonomi më e diversifikuar, që lejon manovrim më të madh në menaxhimin e cikleve fiskale dhe monetare.

Në përfundim, rasti shqiptar konfirmon parimin thelbësor të modelit të FMN-së, ku pritshmëritë inflacioniste janë funksion i besueshmërisë fiskale dhe disiplinës institucionale.

Koordinimi midis politikës fiskale dhe asaj monetare ka qenë faktori kryesor që ka garantuar stabilitetin e çmimeve dhe qëndrueshmërinë e borxhit publik në dekadën e fundit. Nëse trendi i konsolidimit vazhdon dhe borxhi publik mbahet nën 60% të PBB-së deri në vitin 2027, Shqipëria jo vetëm që do të arrijë standardet e FMN-së dhe BE-së për stabilitet fiskal, por do të vendosë themele të qëndrueshme për një rritje ekonomike të ekuilibruar dhe inflacion të kontrolluar në afat të gjatë.

1. Policy mix conflict i referohet moskoordinimit ose përplasjes ndërmjet politikës fiskale dhe politikës monetare, dy instrumenteve kryesore të menaxhimit makroekonomik të një vendi. Kjo përplasje ndodh kur qëllimet dhe mjetet e secilës politikë lëvizin në drejtime të kundërta, duke kompromentuar efektivitetin e politikës ekonomike në tërësi. ↩︎