Jemi shoqëri e joshur apo e korruptuar (2.0)?

Një analizë e dy poleve të një fenomeni si “joshja” dhe “korrupsioni” në shoqëri, veçanërisht në vende si Shqipëria dhe rajoni i Ballkanit, është themelore për të kuptuar rrënjët dhe pasojat e këtyre dukurive. Në një analizë të publikuar vite më parë me të njëjtin titull ne kemi shtjelluar atë që mendonim në ato vite. Sot, po ju përcjellim një version më të freskët.

Joshja kolektive në realitetin e dekadave të fundit përfshin motive që shpesh lidhen me ëndrrën për sukses të shpejtë dhe të lehtë, shpesh pa meritë.
Dëshira për të pasur luks dhe status shoqëror duket se është bërë një obsesion i përhapur, duke i shtyrë individët dhe grupe individësh të ndjekin rrugë të pandershme.
Një ndikim të madh në këtë drejtim vjen nga kultura e influencuesve dhe idhujve mediatikë, që shpesh promovojnë pasuri dhe jetë luksoze, duke i joshur njerëzit të ndjekin “rrugë të shkurtra”.
Nisur nga zbehja e sistemi arsimor dhe edukativ dhe bashkëpunimi i dobët midis familjeve dhe shkollës ka ndikuar që vlerat morale dhe etike të mos përcillen qartë në shoqëri dhe individët shpesh janë fokusuar vetëm tek përfitimi material duke.

Shoqëria e korruptuar nuk është vetëm një akt i individëve të veçantë, por një sistem që përfshin struktura të tëra. Kështu, ligjet që mbeten të pazbatuara dhe institucione që i shërbejnë individëve me pushtet, jo qytetarëve kanë krijuar kushtet e një ambjenti për tu rritur korrupsioni. Ndërkohë, në gjithë këto dekada të aftët dhe të ndershmit mbetën të papërkrahur, ndërsa të korruptuarit përparuan me shpejtësi dhe të pandëshkuar për shkeljet e tyre. Si rrjedhojë, kur një shoqëri e pranon korrupsionin si një pjesë “të zakonshme” të jetës, ai shndërrohet në kulturë.

Në Shqipëri, kufiri midis këtyre dy koncepteve është i hollë dhe shpesh i ndërthurur.

Për shembull, politikanët e korruptuar, jo vetëm që kanë përfituar dhe vijojnë po kështu të përfitojnë në mënyrë të paligjshme, por ata joshin publikun me premtime boshe, ndërsa në prapaskenë promovojnë interesa personale. Nisur nga ky model i shtrembër, qytetari i zakonshëm e konsideron rrugën e duhur të ndjekë shembullin e atyre që përfitojnë pa meritë, duke mos denoncuar korrupsionin si dhe duke kërkuar të përfitojë prej tij.

Ky vëzhgim nxjerr në pah një sfidë kritike në shoqërinë shqiptare, që është në pozita normalizimi me korrupsionin dhe zhvendosjen shoqërore drejt joshjes prej stimujve afatshkurtër, jomeritokratike.

Në një analizë më të thelluar të këtij fenomeni na rezulton se arsyet kryesore që lidhen me këtë situatë tejet të ngarkuar janë:

1. Indiferenca ndaj korrupsionit politik

Dekada të tëra korrupsioni të përhapur kanë desensibilizuar publikun, duke e bërë atë të duket si një aspekt i pandryshueshëm i qeverisjes. Ekspozimi i vazhdueshëm i skandaleve të korrupsionit që përfshijnë zyrtarë qeveritarë, si shpërdorimi i fondeve publike, nepotizmi ose tenderët e manipuluar, shpesh gjeneron zemërim afatshkurtër, por rrallë rezulton në përgjegjësi të konsiderueshme. Për shembull, projektet e infrastrukturës mund të kushtojnë në mënyrë disproporcionale më shumë se ç’vlerësohet, me pak protesta publike.

Kjo ka ndikuar një gjendje apatie shoqërore, pasi shumë ndihen të pafuqishëm për të kërkuar llogari.

Shoqëria është bërë e pandjeshme, pasi i shikon këto sjellje si të pashmangshme. Ndërkaq politikanët dhe individët mediatikë dhe influesnncuesë të joshur nga politikanët apo edhe bashkëpunëtorë me ta përdorin propagandën për të zhvendosur vëmendjen ose për të justifikuar veprimet e tyre.

Skandalet e përsëritura pa pasoja kuptimplota e kanë dhënë efektin e tyre duke gërryer besimin tek institucionet, si dhe duke dekurajuar angazhimin qytetar.

Një besim mbizotërues se “të gjithë politikanët janë të njëjtë” redukton motivimin për të nxitur ndryshime sistemike.

Në këtë situatë, iniciativat e transparencës, si: hetimet e organit të akuzës, investigimet e pavarura të medias ose platformat online që monitorojnë shpenzimet e qeverisë (p.sh., ALTAX, POLIFAKT, FAKTOJE etj.) ndikojnë nga poak e përditë që të angazhojnë qytetarët në procesin e detyrueshëm të llogaridhënies.

2. Tërheqja për motive të lehta, jo meritokratike

Papunësia e lartë dhe mundësitë e kufizuara të tregut dhe ekonomisë i shtyjnë individët të kërkojnë rrugë të shpejta, shpesh joetike drejt suksesit, të tilla si lidhjet ose ryshfeti. Ndërkohë, punësimi në administratën publike shpesh varet nga lidhjet apo përkatësia politike dhe jo nga kualifikimet. Për shembull, të rinjtë e diplomuar mund ta kenë të pamundur të sigurojnë një punë pa lidhje personale, pavarësisht nga kredencialet e tyre. Individët e talentuar ndihen të mënjanuar dhe ose emigrojnë ose shkëputen, ndërsa individët më pak kompetentë në role kyçe dobësojnë performancën institucionale.

Një ndikim i fortë vjen nga theksi mbi pasurinë dhe statusin mbi punën e palodhur dhe integritetin pasqyron një ndryshim më të thellë kulturor të ndikuar nga idealet e vendeve të tjera dhe dështimet e brendshme.

Shumë shqiptarë jashtë vendit dërgojnë para në shtëpi, duke krijuar pritshmëri joreale për sukses pa përpjekje të dukshme, duke e ulur më tej vlerën e meritokracisë.

Janë këto realitete helmuese, që prej shumë kohësh kërkohet me forcë nga qytetarët e ndershëm për futjen e sistemeve të rekrutimit të bazuara në merita me mbikëqyrje nga palët e treta duke dekurajuar punësimin e bazuar te patronazhimi politik dhe nepotik.

Por, nëse të gjithë grupet e interesuara për të luftuar seriozisht korrupsionin angazhohen në inkurajimin e sinjalizimit në punë dhe në komunitet të shfaqjeve të joshjes materiale, si dhe përpiqen për krijimin e një fryme pozitive në mbrojtje të sinjalizuesve, ashtu si ndodh në komunitetet e vendeve të zhvilluara, ato mund të ndihmojë gjithashtu në ekspozimin e praktikave të padrejta.

Nga ana tjetër, diaspora shpesh ka burime dhe influencë për të ushtruar presion mbi qeverinë dhe për të financuar iniciativa të pavarura.
Diaspora mund të sjellë modele të suksesshme nga vende të tjera dhe të frymëzojë ndryshim në mendësi.

3. Pasojat sociale

Individët e talentuar mund të ndihen të dekurajuar, duke u larguar për mundësi jashtë vendit në vend që të kontribuojnë në shoqëri. Arsyeja që i shtyn në këto vendime është ambjenti që jetojmë pa parime meritokratike, ku inovacioni dhe zhvillimi ngadalësohen, duke përjetësuar joefikasitetin sistemik.

Shumë të rinj shqiptarë tërhiqen nga aktivitete informale ose të paligjshme, të tilla si kontrabanda ose pjesëmarrja në skema jo të ndershme përfitimi. Këto rrugë shpesh premtojnë pasuri pa pasur nevojë për punë të palodhur ose aftësi.

Një shoqëri që vlerëson rrugët e shkurtra mbi përpjekjet rrezikon të humbasë themelin e saj etik, duke çuar në ndarje dhe zhgënjim të mëtejshëm. Kjo minon besimin e shoqërisë dhe inkurajon një kulturë ku paligjshmëria normalizohet si një mjet për sukses.

Promovimi i sipërmarrjes me mbështetje serioze nga qeveria dhe programet e mentorimit mund të ofrojnë shtigje legjitime drejt stabilitetit financiar.

4. Roli i medias në përjetësimin e indiferencës

Media, arsimi dhe shoqëria civile duhet të vënë në pah kostot e korrupsionit dhe përfitimet e meritokracisë. Mediat shqiptare ndonjëherë përqendrohen te sensacionalizmi dhe jo te gazetaria investigative. Politikanët shpesh kontrollojnë ose ndikojnë në mediat kryesore, duke formësuar diskursin publik për të minimizuar korrupsionin.

Mungesa e raportimit investigativ dobëson kuptimin e publikut për çështjet sistemike dhe përjetëson apatinë. Por, nëse krijohet një ambjent social që fuqizohet nga komunitete lokale për t’i mbajtur zyrtarët dhe politikanët si përgjegjës të situatës, kjo qasje mund të sfidojë indiferencën. Po ashtu, nëse mediat do ti mëshonin shumë më fort promovimit të historive të suksesit bazuar në merita mendojmë se mund të nxiste një ndryshim kulturor drejt një mendësie të re dhe të pa infektuar nga joshja materiale.

Në këtë kuptim, mbështetja e gazetarisë së pavarur përmes granteve ose partneriteteve ndërkombëtare mund të forcojë rolin e medias në mbajtjen e pushtetit për llogari.

Gazetarët e pavarur ashtu sa munden kanë krijuar një frymë të bazuar te investigimi dhe publikimi i rasteve të korrupsioni për të ekspozuar përgjegjësit, por ambjenti në të cilin ata japin e marrin i mban ende të mbyllura mundësitë për tu kthyer në një qasje masive.
Megjithatë, hapja e hapësirave online ku qytetarët mund të denoncojnë korrupsionin në mënyrë anonime apo direkte, si dhe edukimi i publikut përmes dokumentarëve, artikujve dhe programeve që ndriçojnë rëndësinë e ndershmërisë dhe transparencës po forcon pak nga pak një tjetër mendësi që mund të përqafohet nga pjesa e shëndoshë e shoqërisë shqiptare.

5. Dështimi i sistemit edukativ për të promovuar meritokracinë

Mashtrimi në provime ose dhënia ryshfet për notat e profesorëve është e zakonshme në universitete, duke nxitur një mentalitet ku suksesi mund të blihet dhe jo të fitohet.

Kjo zhvlerëson arsimin, me efekte afatgjata në fuqinë punëtore dhe inovacionin.

Edhe në këtë drejtim, forcimi i reformave arsimore, si provimet dixhitale, cilësia dhe integriteti në rekrutimet e profesorëve, si dhe masa të tjera si p.sh. notat anonime, mund të reduktojë korrupsionin në sistemin arsimor. Promovimi i arritjeve të bazuara në merita me njohje publike mund të nxisë edhe në këtë drejtim gjithashtu ndryshim.

6. Shoqëria Civile dhe përpjekjet në bazë

Organizata të ndryshme që monitorojnë veprimet dhe politikat e qeverisë dhe instituciuoneve të tjera publike kanë rritur ndërgjegjësimin për çështjet e korrupsionit dhe qeverisjes. Ndërsa ata janë përballur me sfida dhe presione nga kampi i korrupsionit, fushatat e tyre demonstrojnë potencialin e shoqërisë civile për të mobilizuar veprime.

Grupe të vogla dhe organizata të pavarura po nisin dhe forcojnë iniciativa për të promovuar ndryshimin. Këto grupe po ndihmojnë në rritjen e ndërgjegjësimit për korrupsionin dhe padrejtësitë.
Protestat paqësore, fushatat mediatike dhe aksionet publike janë duke u kthyer në mjete të fuqishme për të detyruar qeverinë të reagojë.
Ndërkohë, organizatat ndërkombëtare, ambasadat dhe partnerët globalë janë ende jo në vijën e parë të mbështetjes që të ofrojnë ndihmë teknike dhe financiare për organizatat vendase që luftojnë korrupsionin megjithëse shprehen në përkrahje të tyre.

Gjithsesi, rritja e numrit të organizatave që janë angazhuar tashmë drejt monitorimit të korrupsionit dhe praktikave të keq qeverisjes të motivuara nga joshja matëriale po tregojnë se apatia publike nuk është universale dhe se ndryshimi është i mundur me përpjekje të vazhdueshme.

Zgjerimi i mbështetjes për organizata të tilla nëpërmjet financimit dhe mbrojtjeve ligjore mund të përforcojë ndikimin e tyre.

Çfarë mund të adresojmë për ta menaxhuar joshjen kolektive dhe parandalimin e korrupsionit?

Në këtë ambjent që nuk mund të zhbëhet dot vetëm nga sa përmendëm më lart, vlen shumë edhe mbështetja e partive të reja ose individëve të pavarur që përfaqësojnë ndryshimin dhe ndershmërinë.
Individët në parti të reja apo përkrahës të ndryshimit duhet të guxojnë të flasin dhe të përdorin platformat e duhura për të denoncuar rastet e abuzimit.
Çdo individ mund të bëjë ndryshim duke qenë vetë shembull i ndershmërisë dhe duke refuzuar të marrë pjesë në praktika korruptive.

Ndryshimi rrallë vjen shpejt në shoqëri ku korrupsioni është i rrënjosur dhe natyrshëm që kërkohet durim dhe këmbëngulje. Kjo qasje për të luftuar joshjen kolektive është një proces gradual që ndërtohet me hapa të vegjël dhe të qëndrueshëm.

Aq më tepër, që ndryshimi nuk është i lehtë, por është i domosdoshëm për një shoqëri të drejtë dhe të qëndrueshme. Aty ku ndërpritet cikli i joshjes dhe korrupsionit, nis një epokë e re prosperiteti.
Aq më pak, ndryshimi nuk vjen lehtë kur qeveria është pjesë e problemit, por fuqia e një shoqërie të bashkuar dhe të ndërgjegjësuar mund të kalojë çdo pengesë.

Për të fituar mbi korrupsionin dhe mungesën e vullnetit politik, qytetarët duhet të bëhen agjentë të ndryshimit. Siç thotë një shprehje, “Nuk ka asgjë më të fuqishme se një ide koha e së cilës ka ardhur.”
Në Shqipëri, mungesa e shpresës dhe frika për të vepruar janë ndër sfidat më të mëdha për të realizuar ndryshimin. Kjo situatë vjen nga një histori e gjatë zhgënjimesh, korrupsioni të vazhdueshëm dhe mungesës së besimit te institucionet dhe liderët politikë. Megjithatë, edhe në rrethana të tilla, historia e vendeve të tjera ka treguar se ndryshimi është i mundur kur fillon nga baza nga vetë njerëzit.

Kur mungon vullneti politik dhe qeveritë nuk mbështesin ndryshimin, transformimi i një shoqërie bëhet sfidues, por jo i pamundur. Historia ka treguar se ndryshimi shpesh vjen nga presioni i shoqërisë civile, angazhimi i individëve të përkushtuar dhe ngritja e vetëdijes kolektive.

Shqipëria është pjesë e proceseve integruese evropiane. BE dhe organizata të tjera ndërkombëtare mund të ushtrojnë më shumë presion ndaj liderëve shqiptarë për të zbatuar reformat e nevojshme. Shoqëria civile duhet të kërkojë me ngulm që ky presion të intensifikohet.

Ndryshimi nuk do të vijë nëse njerëzit dorëzohen përballë vështirësive. Është e kuptueshme që zhgënjimi dhe mungesa e besimit i bëjnë njerëzit të ndihen të pafuqishëm, por çdo shoqëri ka një pikë kthese. Në Shqipëri, kjo pikë mund të vijë kur edhe një pakicë e vogël vendos të mos pranojë më gjendjen ekzistuese dhe të veprojë, duke frymëzuar të tjerët të bashkohen. Asgjë nuk ndryshon nga njëherë, por çdo hap i vogël drejt ndryshimit ka rëndësi.

A është perceptimi i saktë se te huajt janë pjesë e problemit duke përkrahur lidere te korruptuar?

Ndryshimi i perceptimit se të huajt janë pjesë e problemit është një çështje delikate dhe komplekse në kontekstin shqiptar dhe më gjerë në Ballkan. Kjo ide ka rrënjë të thella në historinë dhe përvojat politike të rajonit, ku ndërhyrjet e huaja shpesh janë parë si të lidhura me mbështetjen e lidershipit të korruptuar ose me interesa të tyre strategjike.

Në disa raste, ky perceptim ka baza të qëndrueshme:

Së pari, interesat gjeopolitike i ka orientuar shpesh vendet e fuqishme dhe organizatat ndërkombëtare të kenë mbështetur liderë të korruptuar për të ruajtur stabilitetin ose për të realizuar interesat e tyre strategjike, duke e lënë mënjanë prioritetin e demokracisë dhe të drejtësisë. Shqipëria ka një pozicion strategjik në Ballkan, dhe disa shtete mund të fokusohen më shumë te ruajtja e këtij stabiliteti sesa te kërkesa për llogaridhënie dhe luftë kundër korrupsionit.
Ndërsa ndihma dhe mbështetja për stabilitetin politik janë të nevojshme për të ruajtur paqen në rajon, kjo mund të bëhet një arsye për të mbështetur regjim të korruptuar, për të shmangur pasiguri të mëtejshme. Kur një vend ka interesa të mëdha për partnerët ndërkombëtarë, korrupsioni i tij mund të kalojë më lehtë pa u vënë në qendër të vëmendjes. Nga ana tjetër, shtetet me më pak ndikim mund të kenë më shumë presion për të luftuar korrupsionin dhe për të zbatuar reforma.
Partnerët ndërkombëtarë mund të kenë interesa ekonomike, si investime, tregti dhe burime natyrore, dhe ndonjëherë mund të tolerojnë praktika të gabuara për t’u siguruar që këto interesa të mbeten të sigurt. Në disa raste, të huajt që janë të angazhuar për të ndihmuar Shqipërinë shpesh janë të gatshëm të tolerojnë sjellje që në vendet e tyre të origjinës do të ishin të papranueshme, në emër të stabilitetit politik ose përfitimeve ekonomike.

Së dyti, mungesa e presionit efektiv ka lehtësuar shumë herë pozicionimin e institucioneve ndërkombëtare, të cilat kanë qenë të buta ndaj korrupsionit dhe abuzimeve të qeverive shqiptare, duke i parë ato si partnerë të dobishëm në rajon. Në shumë raste, përfaqësitë e huaja kanë pasur një qasje të dobët ose të pamjaftueshme në mbështetje të institucioneve që luftojnë korrupsionin dhe pastrimin e parave. Ndërsa janë angazhuar për një Shqipëri më të integruar në BE, presioni për të zbatuar reforma të thella shpesh ka munguar, duke sjellë një dështim në krijimin e një sistemi të qëndrueshëm dhe të ndershëm.
Shpesh, përfaqësitë e huaja kanë mbështetur qeveritë që kanë pasur një imazh pozitiv në arenën ndërkombëtare, por nuk kanë ushtruar presion të mjaftueshëm për të luftuar korrupsionin dhe abuzimet.
Disa herë, përfaqësitë e huaja janë përqendruar te reforma të natyrës teknike ose të pjesshme (si reforma në administratën publike) pa kërkuar një ndryshim të thellë sistemik që mund të adresonte korrupsionin në nivele të larta.

Së treti, mbështetje përmes financimeve prej disa programeve ndërkombëtare kanë përfunduar duke mbështetur struktura të korruptuara, për shkak të mungesës së transparencës dhe monitorimit të efektivitetit të fondeve. Përfaqësitë ndërkombëtare shpesh kanë standarte të dyfishta në lidhje me mbështetje ndaj shteteve të ndryshme, duke i vlerësuar ato në mënyra të ndryshme, varësisht nga marrëdhëniet politike dhe ekonomike. Kjo krijon një perceptim të dyfishtë, ku korrupsioni dhe shkeljet e drejtpërdrejta mund të tolerohen për shkak të interesave të tjera.

Së katërti, përfaqësitë e huaja mund të përpiqen të ndërtojnë partneritete me të gjitha palët për të siguruar bashkëpunim, duke qenë se kjo është një pjesë thelbësore e politikës ndërkombëtare. Kjo mund të sjellë një qëndrim më të butë ndaj liderëve që mund të kenë nevoja për të mbajtur stabilitetin politik në një periudhë të ndërlikuar.

Për të siguruar mbështetje për projektet e rëndësishme, mund të bëhen kompromise që përfshijnë mbështetje për liderë të korruptuar, në mënyrë që të avancohen interesat gjeopolitike apo ekonomike. Megjithatë, ka edhe raste kur ky perceptim është i ekzagjeruar, si p.sh. në rastet kur qeveritë dhe liderët e korruptuar shpesh kanë fajësuar të huajt për dështimet e tyre për të larguar vëmendjen nga përgjegjësitë e brendshme.

Në këtë qëndrim të tyre ata kanë krijuar alibinë e bazuar te historia e ndërhyrjeve të huaja, të cilat kanë krijuar një skepticizëm të përgjithshëm ndaj çdo forme angazhimi ndërkombëtar, edhe kur qëllimet janë pozitive.

A duhet ndryshuar perceptimi?

Po, perceptimi duhet ndryshuar, por jo përmes mohimit të realitetit, por përmes një kuptimi më të nuancuar të situatës që jetojmë dhe bashkëveprojmë sipas mënyrave dhe kulturave të secilit.

Së pari, mendojmë se duhet kuptuar se ndihma prej të huajve ka qenë e dobishme, veçanërisht në mbështetjen e dhënë për reforma të rëndësishme në drejtësi, luftë kundër korrupsionit dhe ndërtim institucionesh.
Procesi i integrimit në BE është një nga shtytësit kryesorë për ndryshim pozitiv në Shqipëri. Kjo është një nismë që duhet mbështetur dhe jo paragjykuar.

Së dyti, në vend që të shihet si sulm ndaj të huajve, kërkesa për më shumë transparencë në mënyrën si mbështesin liderët ose projektet duhet të jetë një normë. Shqiptarët duhet të kërkojnë që institucionet ndërkombëtare të jenë më të rrepta ndaj korrupsionit dhe mosndëshkimit në qeveritë lokale. Shoqëria civile dhe mediat shqiptare mund të luajnë një rol kyç në mbikëqyrjen e angazhimit ndërkombëtar dhe të nxisin një debat më të hapur për standaret e dyfishta, duke nxitur kërkesa më të forta për përgjegjshmëri nga të huajt. Secili qytetar i ndershëm duhet të kërkojë që partnerët ndërkombëtarë të jenë më të rreptë dhe më të kërkueshëm në angazhimin e tyre me qeverinë shqiptare, duke i kërkuar më shumë transparencë dhe veprime të drejtpërdrejta për të luftuar korrupsionin.

Së treti, ndryshimi nuk mund të bazohet vetëm te pritshmëritë ndaj të huajve. Liderët shqiptarë dhe shoqëria duhet të marrin përgjegjësinë për ndryshimin e gjendjes. Të huajt nuk mund të zëvendësojnë vullnetin politik dhe presionin qytetar.
Në vend që të shihet se “të huajt janë fajtorë”, duhet nxjerrë në pah se korrupsioni vjen nga brenda dhe mund të luftohet vetëm me një angazhim kolektiv të shqiptarëve.

Së katërti, është me shumë vend që në kohët që jetojmë me shumë informacion të gabuar apo të rremë ti largohemi teorive të konspiracionit. Ndërgjegjësimi i qytetarëve për të mos parë çdo akt të huaj si të qëllimshëm ose të dëmshëm.
Mësimi për të analizuar çdo veprim ndërkombëtar duke dalluar mes mbështetjes konstruktive dhe interesave të ngushta.

Organizata dhe partnerët e huaj nuk janë as gjithmonë fajtorë, as shpëtimtarë. Ata kanë një rol të rëndësishëm në procesin e transformimit të Shqipërisë, por përfundimisht, ndryshimi varet nga vetë shqiptarët. Fajësimi i vazhdueshëm i jashtëm për problemet e brendshme nuk sjell zgjidhje. Në vend të kësaj, një qasje që kombinon vetë-reflektimin me angazhimin konstruktiv ndaj partnerëve ndërkombëtarë mund të ndihmojë për të dalë nga cikli i korrupsionit dhe stagnimit.

Shumë herë, përfaqësitë e huaja mund të mbështesin liderë të korruptuar ose të tolerojnë korrupsionin për të ruajtur stabilitetin politik dhe ekonomik në rajon.
Në këtë drejtim, ato mund të rishikojnë politikat e tyre për të siguruar që mbështetja për Shqipërinë të jetë në përputhje me standardet demokratike dhe llogaridhënien. Kjo mund të përfshijë më shumë presion për të zbatuar reforma të qëndrueshme dhe për të luftuar korrupsionin në mënyrë efektive.

Perceptimi që përfaqësitë ndërkombëtare kanë qasje hipokrite dhe përdorin standarte të dyfishta ka një bazë të fortë në realitetin e marrëdhënieve ndërkombëtare. Megjithatë, është e mundur që ky qëndrim të ndryshohet, duke rritur kërkesat për transparencë, llogaridhënie dhe angazhim të sinqertë për reformën e thellë.

Kjo kërkon një bashkëpunim të ngushtë ndërmjet shoqërisë civile, mediave, dhe partnerëve ndërkombëtarë për të siguruar një të ardhme më të ndershme dhe të qëndrueshme për Shqipërinë.