Kur ka më shumë vende pune, por mungojnë njerëzit që dinë t’i bëjnë ato

Nga ekonomia e papunësisë drejt ekonomisë së mungesës së kapitalit njerëzor

Për një kohë të gjatë, debati ekonomik në Shqipëri është ndërtuar rreth një pyetjeje themelore: si të krijohen më shumë vende pune? Sot, pas disa vitesh rritjeje të punësimit dhe zgjerimi të aktivitetit ekonomik, kjo pyetje po zëvendësohet nga një tjetër, shumë më komplekse:

A ka Shqipëria njerëzit me aftësitë që kërkon ekonomia e saj?

Ky është paradoksi i ri i tregut shqiptar të punës. Në një moment kur vendi regjistron nivelet më të larta historike të punësimit, kur pagat janë rritur dhe kërkesa për punë është zgjeruar, bizneset po përballen me një kufizim që mund të përcaktojë ritmin e zhvillimit ekonomik për dekadën e ardhshme, që lidhet me mungesën e fuqisë punëtore të kualifikuar.

Shqipëria ka arritur një nivel punësimi rreth 69.5%, ndërsa paga mesatare ka kaluar nivelin e 90 mijë lekëve në muaj në fillim të vitit 2026. Në pamje të parë, këto janë tregues pozitivë të një ekonomie që po zgjerohet. Por pas këtyre shifrave fshihet realiteti i ekonomisë sonë, që nuk po pengohet më nga mungesa e vendeve të punës, por nga mungesa e njerëzve që mund t’i plotësojnë ato vende pune me produktivitet të lartë.

Transformimi i ekonomisë shqiptare ka ndryshuar edhe natyrën e kërkesës për punë. Industria, ndërtimi modern, energjia, teknologjia, turizmi i standardeve më të larta dhe shërbimet profesionale nuk kërkojnë më vetëm fuqi punëtore fizike. Ato kërkojnë teknikë, specializim, përvojë dhe aftësi të certifikuara.

Por tregu po përballet me një hendek të madh ndërmjet asaj që kërkojnë kompanitë dhe asaj që ofrohet nga sistemi i formimit profesional.

Shumë biznese raportojnë vështirësi të vazhdueshme për të gjetur punonjës të kualifikuar. Mungojnë elektricistë profesionistë, mekanikë të specializuar, operatorë makinerish moderne, teknikë të industrisë, instalues, programues, specialistë të mirëmbajtjes dhe profile të tjera që ekonomia e re i konsideron thelbësore.

Në këtë situatë krijohet një kontradiktë e pazakontë, sepse ekzistojnë vende pune të lira, por mungojnë njerëzit që mund t’i kryejnë ato.

Shqipëria po kalon nga një model ekonomik ku sfida kryesore ishte krijimi i vendeve të punës, në një model ku sfida kryesore është cilësia e kapitalit njerëzor.

Ky ndryshim kërkon një mënyrë tjetër të menduari.

Punësimi nuk mund të matet vetëm me numrin e njerëzve që kanë një vend pune. Një ekonomi konkurruese kërkon që punonjësit të kenë aftësi që rrisin produktivitetin, inovacionin dhe vlerën e krijuar.

Nëse ekonomia rritet më shpejt sesa aftësitë e fuqisë punëtore, atëherë mungesa e profesionistëve bëhet një pengesë për zhvillimin.

Në këtë pikë ekonomia shqiptare përballet me një zgjedhje strategjike, ku ose investon në kapitalin njerëzor, ose rrezikon që rritja ekonomike të ngadalësohet nga mungesa e njerëzve të përgatitur.

Rritja e pagave po krijon një ekonomi me dy shpejtësi

Një tjetër zhvillim i rëndësishëm është mënyra se si po shpërndahen përfitimet e rritjes ekonomike.

Pagat nuk po rriten njësoj për të gjitha profesionet.

Në disa fusha, ku kërkesa është e lartë dhe oferta është e kufizuar, pagat janë rritur ndjeshëm. Profesionistët teknikë, specialistët e teknologjisë, inxhinierët, ekspertët me certifikime dhe punonjësit me aftësi të rralla kanë fituar një pozicion më të fortë negociues në treg.

Ndërkohë, në sektorët tradicionalë me produktivitet më të ulët, rritja e pagave ka qenë më e kufizuar.

Kjo po krijon një ndarje të re ekonomike, jo më vetëm midis atyre që kanë punë dhe atyre që nuk kanë punë, por midis atyre që kanë aftësitë e kërkuara nga ekonomia moderne dhe atyre që kanë aftësi që po humbasin vlerën në treg.

Ky është thelbi i polarizimit të ri të pagave.

Emigracioni po thellon problemin e aftësive

Një nga faktorët që e përshpejton këtë proces është emigracioni.

Për vite me radhë, emigracioni është parë kryesisht si largim i popullsisë dhe ulje demografike. Por sfida më e madhe sot është më specifike. Ekonomia shqiptare po humbet një pjesë të kapitalit të saj njerëzor më të vlefshëm.

Nuk po largohen vetëm njerëz.

Largohen vite edukimi, eksperiencë profesionale, aftësi teknike dhe potencial ekonomik.

Kur një teknik i trajnuar, një profesionist i industrisë apo një specialist largohet, ekonomia humbet jo vetëm një punonjës, por një investim të krijuar ndër vite.

Pikërisht për këtë arsye, konkurrenca ekonomike e dekadës së ardhshme nuk do të jetë vetëm për investime dhe kapital financiar. Do të jetë një konkurrencë për njerëzit me aftësitë e duhura.

Arsimi profesional duhet të kalojë nga alternativë në strategji kombëtare

Një nga problemet më të mëdha të tregut shqiptar të punës është perceptimi historik ndaj arsimit profesional.

Për shumë vite, zanatet teknike janë konsideruar si një zgjedhje më pak prestigjioze krahasuar me arsimin universitar.

Por ekonomia moderne po ndryshon këtë logjikë.

Një profesionist teknik i mirëtrajnuar, me certifikim dhe përvojë praktike, mund të ketë të ardhura dhe siguri më të lartë ekonomike sesa një individ me diplomë universitare që nuk përputhet me kërkesat e tregut.

Prandaj sfida nuk është vetëm të rritet numri i nxënësve në arsimin profesional. Sfida është të ndryshojë mënyra se si shoqëria e percepton profesionin teknik.

Një zanat modern nuk është një alternativë e dytë.

Është një profesion strategjik.

Çfarë duhet të bëjmë dhe të marrim masat për dekadën e ardhshme?

Nëse ekonomia dhe tregu dëshiron të ruajë ritmin e zhvillimit, duhet të kalojë nga politika të orientuara vetëm drejt punësimit, në politika të orientuara drejt aftësive.

Kjo kërkon një lidhje më të fortë ndërmjet shkollës dhe biznesit, ku praktika profesionale të jetë pjesë reale e formimit dhe jo vetëm një element formal.

Kërkon gjithashtu që kompanitë të kenë stimuj për të trajnuar punonjësit, për të krijuar vende praktike dhe për të investuar në kapitalin njerëzor.

Aftësitë duhet të certifikohen sipas standardeve europiane, në mënyrë që një profesionist shqiptar të ketë vlerë jo vetëm brenda vendit, por edhe në tregun europian.

Në të njëjtën kohë, diaspora duhet të shihet jo vetëm si burim remitancash, por si një rezervë e madhe njohurish dhe eksperience që mund të rikthehet në ekonominë shqiptare.

Nëse do të arrijmë të ndërtojmë një sistem të ri të zhvillimit të aftësive, ekonomia dhe tregu i aftësive mund të hyjë në një fazë ku rritja ekonomike shoqërohet me produktivitet më të lartë, paga më të mira dhe vende pune më cilësore.

Por nëse hendeku i aftësive vazhdon të zgjerohet, vendi mund të përballet me një situatë ku bizneset kanë investime, por nuk kanë njerëzit për t’i realizuar ato, si dhe ku vendet e punës ekzistojnë, por mungojnë profesionistët dhe ku rritja ekonomike kufizohet nga mungesa e kapitalit njerëzor.

Sfida e vërtetë e ekonomisë është më e madhe se krijimi i vendeve të punës, pasi më së pari duhen “krijuar” njerëz të aftë për ekonominë që po vjen.

Në dekadën 2026–2035, pasuria më e madhe do të matet jo vetëm me kapitalin që tërheq, por me aftësitë që do të arrihen të ndërtohen dhe të mbahen.