Ekonomia jonë po paguan faturën e mosbesimit

Një analizë që elaboron faktin kur perceptimi i pasigurisë bëhet taksa më e shtrenjtë e ekonomisë.

Për vite me radhë debati publik mbi sigurinë në Shqipëri është zhvilluar mbi një pyetje të thjeshtë: a është vendi më i sigurt apo më i pasigurt se më parë?

Por kjo pyetje po rezulton gjithnjë e më pak e rëndësishme për ekonominë.

Ajo që po përcakton sjelljen e familjeve, investitorëve dhe turistëve nuk janë statistikat e kriminalitetit, por perceptimi i tyre për sigurinë. Në ekonomi, vendimet nuk merren mbi realitetin objektiv, por mbi pritshmëritë për të ardhmen. Dhe pikërisht këtu Shqipëria po përballet me një problem më të madh sesa vetë kriminaliteti: një deficit të besimit publik.

Publikimi më i fundit i ALTAX Observatory evidenton se vendi nuk po përjeton një krizë klasike të rendit publik, por një krizë të perceptimit ekonomik të sigurisë, e cila po prodhon pasoja reale mbi konsumin, investimet dhe klimën e biznesit.

Statistika relativisht afër normales, por perceptim disproporcionalisht negativ

Në vitin 2025 Shqipëria regjistroi 38,345 vepra penale, ose 17.4% më shumë krahasuar me vitin pararendës, duke ndërprerë trendin pozitiv të periudhës 2022–2024. Paralelisht, Tirana shfaq një indeks perceptimi të kriminalitetit prej 39.8 pikësh, ndërsa normat e vrasjeve mbeten ndër më të ulëtat në rajon.

Paradoksi është i qartë.

Nga njëra anë, Shqipëria nuk paraqet nivele alarmante të kriminalitetit të rëndë sipas standardeve rajonale dhe europiane.

Nga ana tjetër, familjet shqiptare, bizneset vendase dhe investitorët e huaj sillen ekonomikisht sikur vendi të ishte shumë më i rrezikshëm sesa tregojnë statistikat.

Ky hendek mes realitetit dhe perceptimit po krijon një fenomen të ri ekonomik: taksën e padukshme të mosbesimit.

Ekonomia nuk penalizon vetëm krimin. Ajo penalizon pasigurinë e perceptuar.

Një familje që vendos të shtyjë blerjen e një apartamenti.

Një sipërmarrës që anulon zgjerimin e aktivitetit.

Një investitor i huaj që orienton kapitalin drejt një tregu tjetër.

Një turist që zgjedh Kroacinë, Greqinë ose Malin e Zi.

Asnjë prej këtyre vendimeve nuk lidhet domosdoshmërisht me numrin e vrasjeve apo të grabitjeve.

Ato lidhen me një pyetje shumë më të thjeshtë: A ndihem i sigurt për të investuar këtu?

Në momentin që përgjigjja bëhet e paqartë, ekonomia fillon të humbasë para, vende pune dhe mundësi zhvillimi.

Pikërisht këtë mekanizëm Fondi Monetar Ndërkombëtar e përkufizon si “scarring effect”, ku ekspozimi afatgjatë ndaj pasigurisë dhe perceptimit negativ lë plagë të qëndrueshme mbi ekonominë dhe produktivitetin.

Problemi nuk është vetëm krimi. Problemi është menaxhimi i besimit.

Në shumë raste institucionet reagojnë ndaj rritjes së kriminalitetit me operacione policore, deklarata publike apo rritje të ashpërsisë së dënimeve.

Por ekonomia kërkon diçka tjetër.

Ajo kërkon menaxhim të besimit publik.

Nëse institucionet nuk arrijnë të komunikojnë qartë, të shpjegojnë trendet dhe të ndërtojnë një narrativë të bazuar mbi fakte, atëherë tregu prodhon automatikisht versionin e vet të realitetit.

Dhe tregjet janë të pamëshirshme ndaj pasigurisë.

Kapitali nuk pret sqarime.

Ai largohet.

Turizmi nuk pret analiza statistikore.

Ai zgjedh destinacione alternative.

Të rinjtë nuk presin reforma afatgjata.

Ata emigrojnë.

Në këtë kuptim, emigracioni, mungesa e investimeve dhe ngadalësimi i konsumit mund të lexohen jo vetëm si probleme ekonomike, por edhe si simptoma të një deficiti më të thellë të besimit institucional.

Shqipëria po humbet kapitalin më të rëndësishëm, besimin

Ekonomistët flasin shpesh për kapital financiar, kapital njerëzor apo kapital fizik.

Por ekziston edhe një kapital tjetër, më pak i dukshëm dhe ndoshta më i rëndësishëm: kapitali i besimit.

Ky është mekanizmi që i bën familjet të konsumojnë, bizneset të investojnë dhe investitorët të marrin rrezik.

Kur ky kapital fillon të konsumohet, rritja ekonomike vazhdon të ekzistojë vetëm në letër.

Shifrat e PBB-së mund të vazhdojnë të rriten.

Ndërtimi mund të vazhdojë.

Turizmi mund të shënojë rekorde sezonale.

Por nëse ekonomia fillon të funksionojë mbi frikën dhe jo mbi besimin, atëherë potenciali afatgjatë fillon të erodohet në heshtje.

Ky është rreziku real që sinjalizon analiza e ALTAX Observatory.

Një faturë që mund të arrijë deri në një miliard euro

Modelimi ekonomik i zhvilluar në studim vlerëson se kostoja kumulative e perceptimit të pasigurisë mund të arrijë rreth 923 milionë euro në një periudhë pesëvjeçare, ndërsa në skenarët më negativë humbjet mund të tejkalojnë 1.8 miliardë euro.

Pjesa më e madhe e kësaj kostoje nuk vjen nga dëmet materiale të kriminalitetit.

Ajo vjen nga vendimet që nuk merren kurrë:

investimet që nuk realizohen,

bizneset që nuk hapen,

vendet e punës që nuk krijohen,

projektet që zhvendosen diku tjetër.

Kjo është arsyeja pse perceptimi shpesh rezulton më i shtrenjtë sesa vetë fenomeni që e krijon atë.

Vendet e zhvilluara investojnë në siguri. Vendet e suksesshme investojnë në besim.

Në ekonomitë moderne siguria nuk trajtohet më vetëm si funksion policor.

Ajo konsiderohet pjesë e politikës ekonomike.

Një vend me institucione të besueshme tërheq më shumë investime.

Një vend me komunikim transparent ul primin e rrezikut.

Një vend me besim të lartë social ka kosto më të ulëta transaksionesh dhe produktivitet më të lartë.

Prandaj pyetja që duhet të shtrohet nuk është nëse Shqipëria ka më shumë apo më pak kriminalitet sesa fqinjët.

Pyetja themelore e ditës është nëse vendi po arrin të krijojë mjaftueshëm besim për të mbajtur kapitalin, talentin dhe investimet brenda ekonomisë së tij?

Në fund, ekonomitë nuk rrëzohen nga krimi. Ato rrëzohen nga humbja e besimit.

Historia ekonomike tregon se investitorët falin taksa më të larta, burokraci më të madhe apo infrastrukturë më të dobët.

Por ata rrallë falin pasigurinë.

Besimi është valuta më e rëndësishme e një ekonomie moderne.

Dhe ndoshta problemi më i madh i Shqipërisë sot nuk është niveli i kriminalitetit.

Problemi është se po lejojmë që perceptimi i pasigurisë të bëhet një politikë ekonomike e pashkruar, e cila po vendos çdo ditë një taksë të re mbi konsumatorët, bizneset dhe investitorët.

Një taksë që nuk kalon në Parlament.

E megjithatë do të paguhet nga të gjithë.