Fushata kundër informalitetit 2024 në Shqipëri: Hap dixhital, ndikim real apo rast i humbur?

Një vit pas nisjes së fushatës më ambicioze teknologjikisht kundër informalitetit, rezultatet e 2024 janë publikuar dhe pasqyrojnë një pamje të përzier mes progresit teknik, përpjekjeve institucionale dhe sfidave të thella strukturore në një ekonomi të pabarabartë dhe të ndarë mes formalitetit dhe informalitetit.

Arritjet kryesore gjatë 2024

💻 Hapi dixhital
Për herë të parë, faturimi elektronik në kohë reale dhe monitorimi automatik i detyrimeve tatimore u bënë normë për bizneset e regjistruara me TVSH. Deri në fund të 2024, mbi 92% e bizneseve të tilla kishin kaluar në sistemin e ri elektronik.

➡️ Ky përbën një kapërcim real krahasuar me përpjekjet e viteve të kaluara që mbështeteshin në metoda manuale dhe dokumente letre.

📡 Integrimi ndërinstitucional i të dhënave
Sistemi mundësoi për herë të parë kryqëzime automatike të pagave, duke çuar në mbi 13,000 korrigjime të pagave të deklaruara që ishin më të ulëta se realiteti.

➡️ Kjo është një nga pikat më të forta të fushatës – përdorimi i të dhënave për të identifikuar mashtrimet me paga, sidomos në sektorë si ndërtimi dhe shërbimet.

📊 Rritje e të ardhurave tatimore
Sipas Ministrisë së Financave, të ardhurat tatimore u rritën me 6.7%, në pjesën më të madhe falë zgjerimit të bazës formale dhe përmirësimit të përputhshmërisë në qytetet e mëdha dhe sektorët me qarkullim të lartë, si ndërtimi dhe tregtia me pakicë.

➡️ Tregues pozitiv, por ende i brishtë nëse nuk shoqërohet me reformë më të thellë në mbledhjen tatimore dhe kontrollin mbi evazionin.

📢 Përfshirja publike u rrit
Me mbi 3,000 evente dhe fushata sensibilizuese, mesazhi i formalitetit u kthye në një diskutim publik. Sloganet e përdorura theksuan se “formaliteti sjell shërbime më të mira”.

➡️ Një ndryshim i rëndësishëm në qasje nga frika e ndëshkimit, në edukimin dhe motivimin e qytetarëve dhe bizneseve.

🌍 Përshtatje me standardet e BE-së
Në Raportin e Progresit të BE-së 2024, Shqipëria u vlerësua për përmirësimet në transparencën fiskale. Sistemi është ndërtuar sipas modelit kroat të faturimit elektronik dhe ka pasur mbështetje teknike nga BE dhe OECD.

➡️ Rruga drejt BE-së po jep ndikim real në reformat strukturore, por presioni duhet të vazhdojë për rezultate të qëndrueshme.

⚠️ Por sfidat mbetën të theksuara, pasi vihen re te:

🔒 Zbatimi i dobët në terren
Pavarësisht teknologjisë, kontrollet fiskale fizike ranë ndjeshëm, për shkak të kapaciteteve të kufizuara. Vetëm 1 në 4 raste të pagave të dyshimta të sinjalizuara u ndoqën realisht nga tatimet.

➡️ Pa forca në terren dhe pa ndëshkime reale, sistemi elektronik rrezikon të mbetet vetëm një mbulesë.

🕳️ Patronazhi politik dhe korrupsioni
Edhe në 2024, shumë biznese të lidhura me politikën vazhduan të shmangin detyrimet pa pasoja. Indeksi i Transparencës Ndërkombëtare e renditi Shqipërinë në vendin e 98, me përmirësim të papërfillshëm.

➡️ Reformat nuk mund të jenë reale nëse tolerohen “të fortët fiskalë” që luajnë me dy standarde.

📉 Fshati dhe mikrobizneset jashtë reformës
Në bujqësi dhe mikrobiznese informaliteti mbetet i lartë. Shumë njësi nuk kanë kapacitete dixhitale ose ndihen të frikësuara nga kontrolli pas futjes në sistemin formal.

➡️ Politikat duhet të synojnë me kujdes këtë segment me mbështetje, jo vetëm me ndëshkim.

🧮 Nga gjithë sa kemi monoitoruar mund të themi se ka tentuar të jetë reformë në lëvizje, por jo transformim

Fushata e 2024 ishte një hap përpara, veçanërisht në qytetet me infrastrukturë dixhitale, por problemet strukturore si zbatimi i dobët, korrupsioni dhe rezistenca e bizneseve të vogla vijojnë të pengojnë thellimin e reformës.

Ekspertët paralajmërojnë se 2025 do të jetë viti vendimtar për institucionalizimin e mbikëqyrjes dixhitale dhe zbatimin e barabartë të ligjit për të gjithë.

A ishte kjo një kthesë e vërtetë apo një tjetër fushatë parazgjedhore?

Koha do ta tregojë. Sfida tani është qëndrueshmëria dhe koherenca në zbatim.