Boshllëqet strukturore në udhën drejt BE-së

Një analizë kritike sipas strukturës së FMN-së për zhvillimin ekonomik rajonal dhe konvergjencën me BE-në

Në vitin 2024, Shqipëria mbetet dukshëm prapa mesatares europiane sa i takon nivelit të të ardhurave për frymë, veçanërisht në termat e paritetit të fuqisë blerëse (PPP).

Sipas vlerësimeve të fundit, të ardhurat për frymë në Shqipëri përbëjnë vetëm 30–35% të mesatares së BE-së dhe janë mbi 60% më të ulëta se ato të Shteteve të Bashkuara.

Kjo pabarazi strukturore nuk është thjesht një çështje e mungesës së rritjes ekonomike nominale, por rrjedh nga një mungesë e thellë e konkurrueshmërisë strukturore, e përbërë nga tre shtylla të rëndësishme të produktivitetit: (1) produktiviteti total i faktorëve (TFP), (2) intensiteti i kapitalit për punëtor dhe (3) përdorimi i potencialit të fuqisë punëtore.

Shtyllat strukturore që nxisin hendekun – Shqipëria dhe “frontiera” e BE-së

1. Tregu i punës dhe kapitali njerëzor, një potencial i pazhvilluar

Struktura e tregut të punës në Shqipëri vazhdon të jetë e brishtë dhe me përfshirje të ulët. Gratë, të rinjtë dhe të moshuarit hasin barriera të mëdha për integrimin në punësim, për shkak të mungesës së politikave aktive dhe infrastrukturës sociale (si kujdesi për fëmijët dhe trajnimet profesionale).

Ndërkohë, sistemi arsimor, sidomos ai profesional dhe teknologjik, është në një mospërputhje të thellë me nevojat e tregut.

Ky kontrast me vendet e BE-së, si Gjermania, Holanda dhe Danimarka, ku sistemet duale arsim-punësim janë institucionalizuar dhe përmirësojnë ndjeshëm përputhshmërinë mes ofertës dhe kërkesës për aftësi.

Për Shqipërinë, është jetike që të përqendrohet në reforma gjithëpërfshirëse për tregun e punës, duke mbështetur aktivisht rikonvertimin profesional, duke shtuar bursat dhe programet në teknologji dhe duke krijuar një infrastrukturë sociale që mundëson pjesëmarrje më të gjerë të popullsisë.

2. Rregullimi i tregut dhe klimës së biznesit: një ambient që frenon konkurrencën

Shqipëria përballet me një ambient biznesi të mbingarkuar nga burokracia, informaliteti dhe mungesa e zbatimit të ligjit. Lejet, licencat, dhe vonesat në sistemin gjyqësor mbajnë larg investitorët seriozë dhe frenojnë rritjen organike të sipërmarrjeve vendase.

Në të kundërt, vendet e BE-së kanë realizuar reforma të thella për të thjeshtuar procedurat dhe për të siguruar sigurinë juridike për investitorët, siç është rasti i Estonisë apo Polonisë pas anëtarësimit në BE.

Reforma e klimës së biznesit në Shqipëri duhet të shkojë përtej retorikës dhe të fokusohet në transparencë, dixhitalizim, ulje të diskrecionit administrativ dhe reformë të drejtësisë ekonomike, veçanërisht për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve tregtare.

3. Inovacioni dhe dixhitalizimi dhe boshllëku i teknologjisë

Me më pak se 0.3% të PBB-së të dedikuar për kërkim dhe zhvillim (R&D), Shqipëria është larg nga standardet e vendeve europiane, ku mesatarja është rreth 2% e PBB-së, dhe vende si Finlanda e Danimarka investojnë edhe më shumë. Mungesa e mbështetjes financiare dhe infrastrukturore për inovacionin ka prodhuar një sektor privat pa ambicie teknologjike dhe pa kapacitete për të hyrë në tregje me vlerë të shtuar të lartë.

Shteti shqiptar duhet të veprojë si katalizator për krijimin e ekosistemeve inovative – përmes fondeve kombëtare për startup-et, partneriteteve publik-private për kërkim-shkencën dhe politikave të favorshme tatimore për sektorët inovativë.

4. Tregjet financiare dhe mungesa e thellësisë dhe aksesit në kapital

Sistemi financiar shqiptar është i përqendruar në bankat komerciale, me mungesë të kapitalit të rrezikut dhe mungesë të tregjeve të organizuara për financimin e ndërmarrjeve të reja. Kjo mbyllje ndaj formave alternative të financimit e bën shumë të vështirë për ndërmarrjet e vogla që të rriten dhe të inovojnë. BE-ja, në të kundërt, është duke përparuar me projektin e Unionit të Tregjeve të Kapitalit, i cili synon të rrisë aksesin në financim për bizneset në të gjithë kontinentin.

Shqipëria duhet të zhvillojë mekanizma të rinj si platformat digjitale për financim kolektiv, fondet e kapitalit të rrezikut, dhe të krijojë një treg të strukturuar kapitalesh për bizneset që duan të dalin nga informaliteti dhe të rriten.

5. Qeverisja dhe sundimi i ligjit, si themeli i munguar i zhvillimit

Indikatorët e qeverisjes dhe sundimit të ligjit në Shqipëri mbeten ndër më të dobëtit në Europë, veçanërisht në zbatimin e vendimeve gjyqësore, luftën kundër korrupsionit dhe funksionimin efektiv të administratës publike. Këto janë elementë kyç për të siguruar besimin e biznesit dhe shoqërisë. Vendet nordike dhe Holanda ofrojnë modelin e një shteti ligjor të konsoliduar, ku transparenca dhe përgjegjshmëria janë pjesë e natyrshme e sistemit.

Shqipëria duhet të fokusohet në ndërtimin e institucioneve të pavarura, në forcimin e mekanizmave të kontrollit dhe në rritjen e transparencës së proceseve vendimmarrëse, përfshirë prokurimet publike dhe emërimet në drejtësi.

Boshllëqet fiskalo-strukturore – një sistem i padrejtë dhe joefikas

Sistemi fiskal shqiptar është karakterizuar nga një strukturë regresive, ku pesha më e madhe e tatimeve bie mbi të ardhurat e ulëta dhe konsumin bazë. Për më tepër, përjashtimet fiskale dhe mungesa e progresivitetit të vërtetë kanë ulur efektivitetin e sistemit në rishpërndarje. Në kontrast, shumë vende të BE-së janë zhvendosur drejt tatimeve mbi konsumin e dëmshëm dhe drejt investimeve publike me ndikim të lartë në produktivitet.

Shqipëria duhet të përqafojë një qasje më të drejtë dhe më efikase për të mbledhur të ardhura dhe për t’i përdorur ato për investime në infrastrukturë, edukim dhe shëndetësi – fushat që kanë më shumë ndikim në barazi dhe rritje ekonomike.

Sipas FMN-së, nëse reformat strukturore implementohen në mënyrë të thelluar dhe konsistente, ekonomitë e Ballkanit Perëndimor mund të përfitojnë një rritje shtesë prej rreth 9% të PBB-së në periudhë afatmesme.

Për Shqipërinë, kjo do të përkthehej në një rritje kumulative prej 1.5–2 miliardë eurosh në PBB-në reale gjatë 5–7 viteve të ardhshme.

Megjithatë, këto përfitime nuk janë automatike – ato varen nga vullneti politik, kapacitetet administrative dhe përfshirja reale e sektorit privat dhe shoqërisë civile në procesin e reformave.

Sinergjia me BE-në, por rruga nuk është e njëanshme

Procesi i integrimit europian duhet të shihet si një mundësi për të përshpejtuar reformat, jo si një qëllim në vetvete. Reformat e brendshme strukturore janë komplementare me proceset integruese të BE-së, si unifikimi i tregjeve të kapitalit dhe zgjerimi i tregut të përbashkët. Shqipëria mund të përfitojë më shumë nga BE-ja nëse ndërton një strukturë ekonomike që është e gatshme të operojë në të njëjtin ritëm, me të njëjtat rregulla dhe të njëjtin standard llogaridhënieje.

Shqipëria ndodhet në një udhëkryq kritik për zhvillimin e saj ekonomik.

Kapërcimi i hendekut të të ardhurave për frymë nuk është i pamundur, por kërkon një ndryshim të thellë në mënyrën se si vendi mendon, planifikon dhe zbaton politikat ekonomike. Integrimi europian është një shans, por reforma e brendshme është kushti i pazëvendësueshëm për të shkuar drejt “frontierës” së zhvillimit europian.