A është Shqipëria në 2025, në kushtet kur po merr shumë më tepër borxh se sa ka te ardhura?

Në vitin 2025, Shqipëria planifikon të marrë hua shtesë për të financuar deficitin buxhetor dhe për të rifinancuar borxhet ekzistuese. Sipas të dhënave të Ministrisë së Financave, të ardhurat buxhetore për vitin 2025 parashikohen të jenë 754.6 miliardë lekë, ndërsa shpenzimet buxhetore janë planifikuar në 822.7 miliardë lekë, duke rezultuar në një deficit prej rreth 68.1 miliardë lekësh.
Për të mbuluar këtë deficit dhe për të shlyer borxhet e mëparshme, qeveria planifikon të marrë hua të reja. Në fillim të vitit 2025, pritet emetimi i një Eurobondi prej 650 milionë eurosh, pjesë e një huamarrjeje totale të planifikuar prej 1.1 miliardë eurosh në tregjet e brendshme dhe të jashtme.

Megjithatë, është e rëndësishme të theksohet se borxhi publik si përqindje e Produktit të Brendshëm Bruto (PBB) pritet të ulet në vitin 2025. Sipas Ministrisë së Financave, borxhi publik parashikohet të zbresë nën nivelin 55% të PBB-së, nga rreth 60% që ishte në vitin 2024.
Kjo tregon se, ndonëse Shqipëria do të marrë hua shtesë në vitin 2025, rritja ekonomike dhe menaxhimi fiskal synojnë të mbajnë borxhin publik në nivele të qëndrueshme në raport me PBB-në. Megjithatë, është thelbësore që qeveria të vazhdojë të monitorojë dhe menaxhojë me kujdes huamarrjen dhe shpenzimet për të siguruar stabilitetin financiar afatgjatë të vendit.

Por, kjo ulje borxhi nuk ka kontradikte ne rastin e Shqipërisë ?
Ulja e raportit të borxhit publik ndaj Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) në rastin e Shqipërisë në 2025 mund të duket kontradiktore për disa arsye, duke marrë parasysh nivelin e deficitit buxhetor dhe rritjen e huamarrjes.

Si shpjegohet ulja e raportit të borxhit ndaj PBB-së?
Rritja e PBB-së nominale ka ndikuar në këtë drejtim. Raporti i borxhit publik ndaj PBB-së mund të ulet nëse PBB-ja nominale rritet më shpejt sesa borxhi. Kjo mund të ndodhë si rezultat i:
Rritjes ekonomike (rritje reale e konsumit, pa prodhim të shtuar).
Inflacionit, që rrit vlerën nominale të PBB-së.

Në fakt, inflacioni është ulur dhe në këtë rast zëvendësimi i këtij faktori ndikues është pikërisht forcimi i lekut që ka ndikuar në rritjen e PBB-së nominale.
Qeveria pritet të marrë hua me norma më të larta interesi se në vitet e mëparshme, por e shlyen një pjesë të borxhit me kushte më të favorshme, barrë financiare që mund të reduktohet.

Ku qëndron kontradikta në Shqipëri?

Nëse Shqipëria po planifikon një deficit prej rreth 68 miliardë lekësh dhe një huamarrje të konsiderueshme për të mbuluar deficitin dhe shlyer borxhet, kjo teorikisht duhet të rrisë borxhin publik. Kjo ngre pyetjen se si ulet raporti ndaj PBB-së?
Në një vend si Shqipëria, ku euro ka pësuar zhvlerësim drastik me mbi ¼ e vlerës së saj në më pak se dy vite, rritja nominale e PBB-së shpesh është më shumë rezultat i rritjes së lekut, sesa i rritjes reale ekonomike. Kjo krijon një ulje “matematike” të raportit të borxhit ndaj PBB-së, pa reflektuar një përmirësim real të situatës ekonomike.

Sqarim

Për të vlerësuar saktësinë e saj, duhet të kuptojmë se:

Nëse çmimet rriten (p.sh., për shkak të forcimit të monedhës), PBB nominale do të rritet automatikisht, edhe nëse nuk ka pasur rritje reale në prodhim.

Një monedhë më e fortë mund të bëjë që mallrat dhe shërbimet të vlerësohen më shumë në terma nominalë, veçanërisht kur të ardhurat nga eksporti dhe remitancat përkthehen në vlerë më të lartë në lekë.

Ky forcim mund të mos pasqyrojë një përmirësim real në kapacitetin ekonomik ose prodhimin e vendit.

Në disa raste, rritja e PBB-së nominale mund të jetë rezultat kryesor i rritjes së lekut dhe inflacionit. Kjo është më e zakonshme në:

• Ekonomitë me inflacion të lartë, ose.
• Kur ka ndërhyrje në kursin e këmbimit për të forcuar monedhën vendase artificialisht.

Në të kundërt, nëse ekonomia përjeton një rritje reale të prodhimit dhe shërbimeve, atëherë rritja nominale e PBB-së do të jetë më shumë pasqyrim i aktivitetit ekonomik real.

Megjithatë, ajo nuk është gjithmonë e saktë, pasi rritja reale ekonomike mund të kontribuojë më shumë në rritjen nominale në ekonomi të shëndetshme dhe me stabilitet të çmimeve. Analiza duhet të bazohet në të dhëna konkrete për të identifikuar burimet e rritjes nominale të PBB-së.

Rreziqet që lidhen me këtë qasje

Edhe nëse raporti i borxhit ndaj PBB-së ulet, borxhi absolut mund të vazhdojë të rritet. Kjo do të thotë se barra financiare për shlyerjen e tij do të mbetet e lartë dhe mund të kufizojë fleksibilitetin fiskal.
Emetimi i Eurobondit dhe huamarrjet e tjera në tregjet ndërkombëtare ekspozojnë Shqipërinë ndaj rreziqeve të normave të larta të interesit, veçanërisht në një mjedis global ku normat e interesit janë në rritje.
Nëse Shqipëria nuk arrin të rrisë ndjeshëm të ardhurat buxhetore ose të ulë shpenzimet, borxhi do të mbetet një sfidë afatgjatë.

Mundësitë për një “ulje të qëndrueshme” të borxhit

Për të shmangur kontradiktat dhe për të arritur një ulje reale të borxhit publik, qeveria duhet të:
– Rrisë të ardhurat buxhetore, përmes reformave në sistemin fiskal, luftës kundër informalitetit dhe rritjes së produktivitetit ekonomik në vend të përfitimeve me normat dhe tarifat.
– Kufizojë huamarrjen për investime jo-produktive. Fokusimi duhet të ndryshojë tek investimet që krijojnë rritje ekonomike afatgjatë.
– Përmirësojë transparencën fiskale. Raportimet mbi borxhin dhe menaxhimin financiar duhet të jenë më të qarta dhe të shmangin perceptimin e manipulimit statistik.

A ndikon fakti qe marrja e borxhit në Euro është me përfitim, në kushtet kur Euro eshte zhvleresuar në raport me lekun?

Zhvlerësimi i euros në raport me lekun mund të jetë një faktor që ndikon në zgjedhjen e Shqipërisë për të marrë borxh në euro. Megjithatë, kjo situatë është komplekse dhe mbart si përfitime ashtu edhe rreziqe.

Meqë leku është forcuar ndjeshëm ndaj euros gjatë viteve të fundit, kostot për kthimin e borxhit në euro (si principal ashtu edhe interes) janë ulur në terma nominalë kur ato konvertohen në lekë.
Në tregjet ndërkombëtare, huamarrja në euro shpesh ka norma interesi më të ulëta krahasuar me huamarrjen në lekë në tregun vendas. Ky është një stimul i madh për qeverinë që të preferojë huamarrjen në euro.
Duke marrë borxh jashtë vendit, qeveria shmang “mbytjen” e tregut të brendshëm financiar, duke lejuar bankat dhe institucionet e tjera financiare të kreditojnë sektorin privat.

Por, nëse euro forcohet në të ardhmen, kostoja e shlyerjes së borxhit do të rritet ndjeshëm për Shqipërinë, duke krijuar një barrë të madhe financiare.
Një përqendrim i mëtejshëm dhe më i madh i borxhit në valutë të huaj ekspozon ekonominë ndaj goditjeve të jashtme dhe kufizon fleksibilitetin fiskal.
Nëse inflacioni në eurozonë mbetet i ulët dhe normat e interesit rriten për shkak të politikave të Bankës Qendrore Evropiane (BQE), Shqipëria mund të përballet me kosto më të larta huamarrjeje në të ardhmen.

Pse Shqipëria zgjedh këtë qasje?
Forcimi i lekut dhe kostoja më e ulët aktuale e kanë ndikuar qeverinë të shfrytëzojë forcimin e lekut për të ulur kostot e borxhit ekzistues dhe të huamarrjes së re në euro.
Shqipëria ka një deficit buxhetor të vazhdueshëm dhe një pjesë e borxhit përdoret për të mbuluar investimet dhe deficitin. Eurobondet dhe huamarrja e jashtme ofrojnë një burim të madh financimi me kosto relativisht të ulët.
Huamarrja në euro përdoret për projekte infrastrukturore ose investime që qeveria i konsideron strategjike për rritjen ekonomike, por kjo po zgjat më shumë nga sa është programuar dhe po rrit rrisqet ndaj sistemit fiskal dhe buxhetit.

Zhvlerësimi i euros mund të japë përfitime afatshkurtra, por kjo situatë nuk është e qëndrueshme. Një forcim i mundshëm i euros në të ardhmen mund të krijojë vështirësi serioze për shlyerjen e borxhit.
Duke marrë borxh kryesisht në valutë të huaj, Shqipëria bëhet më e ndjeshme ndaj dinamikave globale, duke përfshirë ndryshimet e normave të interesit dhe kushtet e tregut të kapitalit.
Forcimi i lekut do ndikohen negativisht sektorët eksportues dhe do të stimulohen importet, çka do të ulë konkurrueshmërinë e ekonomisë shqiptare.
Qasja e qeverisë për të huamarrë në euro dhe për të mbajtur një politikë që favorizon një monedhë të fortë, si leku, mund të shihet si një zgjedhje që prioritizon nevojat afatshkurtra të shtetit, shpesh në kurriz të interesave të qytetarëve dhe sektorëve të caktuar ekonomikë.

Kjo krijon një efekt domino që mund të perceptohet si egoizëm institucional, sepse:

1. Dëmton kursimet e qytetarëve. Zhvlerësimi i kursimeve në euro për një popullsi që mbështetet gjerësisht te kursimet në euro (për shkak të remitancave dhe historisë së preferencës për valutën e huaj), forcimi i lekun e ul vlerën reale të kursimeve të tyre. Kjo ndikon drejtpërdrejt në fuqinë e tyre blerëse dhe ndjesinë e mirëqenies ekonomike.
Mungesa e alternativave të dobishme për investime do ti shtyjë kursimtarët që kanë më pak incentiva për të mbajtur kursimet në euro për tu përballur me sfidën e gjetjes së mundësive të sigurta dhe fitimprurëse për kursimet e tyre.
2. Goditje ndaj konkurrencës dhe eksportuesve. Një lek i fortë rrit koston e produkteve dhe shërbimeve shqiptare në tregjet ndërkombëtare. Kjo i penalizon eksportuesit, të cilët përballen me vështirësi për të konkurruar me çmime më të larta në raport me rivalët rajonalë dhe globalë.
Rritje të importeve. Një lek i fortë bën që produktet e importuara të jenë më të lira në tregun vendas, duke shtuar konkurrencën për prodhuesit vendas dhe duke favorizuar importet në dëm të prodhimit lokal.
Varësi nga tregjet e huaja. Kjo politikë përforcon varësinë e Shqipërisë ndaj importeve dhe ul përpjekjet për të zhvilluar sektorët prodhues dhe eksportues.

3. Rreziku i përfitimeve të pabarabarta. Një qasje e tillë duket se favorizon më shumë interesat e kreditorëve dhe institucioneve financiare, të cilat kanë akses më të madh në tregun ndërkombëtar dhe përfitojnë nga norma më të ulëta të interesit. Ndërsa disa sektorë (si importuesit dhe konsumatorët që blejnë produkte të huaja) mund të përfitojnë nga forcimi i lekun, prodhuesit vendas dhe eksportuesit dëmtohen ndjeshëm.

4. Dëmtohet stabiliteti afatgjatë shoqëror dhe ndikohet pabarazi ekonomike. Politikat që dëmtojnë eksportuesit dhe kursimtarët në euro ndikojnë në rritjen e pabarazisë ekonomike dhe varfërisë relative, duke krijuar tensione shoqërore.
Pasiguri ekonomike. Zhvlerësimi i kursimeve dhe dobësimi i sektorëve prodhues e bëjnë më të vështirë për qytetarët të planifikojnë një të ardhme të qëndrueshme ekonomike.
Në perspektivën afatgjatë kjo do të thotë dështim për të ndërtuar një ekonomi të qëndrueshme. Një monedhë e fortë në kushtet kur ekonomia nuk ka bazë të fortë industriale dhe eksportuese është një strategji afatshkurtër që nuk ndihmon zhvillimin e qëndrueshëm.

Në vend që të ndjekë një qasje që favorizon vetëm uljen e borxhit me kosto afatshkurtra, qeveria mund të:
– Diversifikojë burimet e financimit. Shfrytëzimi i huamarrjes në lekë për të ruajtur balancën dhe për të mbështetur sektorin e brendshëm financiar.
– Nxisë sektorin eksportues. Politika monetare dhe fiskale duhet të favorizojnë rritjen e prodhimit dhe eksportit, duke krijuar baza më të forta për zhvillimin ekonomik.
– Ruajë një kurs të ekuilibruar këmbimi. Një monedhë që nuk është as shumë e fortë dhe as shumë e dobët ndihmon në ruajtjen e konkurrencës ndërkombëtare dhe stabilitetin e brendshëm.

Për të shmangur perceptimin se këto politika janë kundërvënie ndaj politikave sociale, qeveria mund të marrë në konsideratë:
– Politika përforcuese për sektorët e cenueshëm: Subvencionimi i eksportuesve dhe ndihma për sektorët që vuajnë nga një lek i fortë.
– Diversifikimi i huamarrjes: Fokus më i madh te huamarrja në lekë për të mbështetur zhvillimin ekonomik vendas dhe për të reduktuar ndikimet nga kursi i këmbimit.
– Investime sociale prioritare: Kanalizimi i huamarrjes drejt projekteve që përmirësojnë mirëqenien e qytetarëve, si shëndetësia dhe arsimi.

Politika aktuale e forcimit të lekun dhe huamarrjes në euro mund të jetë një zgjedhje pragmatike për të mbajtur të ulur përkohësisht barrën e borxhit, por krijon sfida afatgjata për ekonominë shqiptare.
Kjo qasje favorizon interesat e shtetit dhe disa grupe specifike në dëm të kursimtarëve, eksportuesve dhe konkurrencës së brendshme, duke nxjerrë në pah një lloj egoizmi institucional. Një politikë më e ekuilibruar dhe gjithëpërfshirëse është e nevojshme për të siguruar një zhvillim të qëndrueshëm ekonomik dhe shoqëror.

Politikat aktuale të huamarrjes dhe forcimit të monedhës, ndonëse të justifikueshme në kontekstin e uljes së borxhit dhe stabilitetit makroekonomik, kanë pasoja që cenojnë barazinë sociale dhe mirëqenien e shtresave të dobëta.
Nëse qeveria mban një ritëm rritjeje të shpenzimeve më të ulët se të ardhurat dhe ul deficitin, borxhi i ri mund të jetë më i vogël ose vetëm për rifinancim të borxhit ekzistues.

Por, nëse do të synohen investime të tjera të mëdha, atëherë borxhi i ri mund të arrijë shifra të konsiderueshme.

Vlerat e sakta do varen nga buxheti i vitit 2025 dhe objektivat strategjike të qeverisë.