Suficiti buxhetor 2025, stabilitet afatshkurtër, por maskim i vonesave në investime publike

Suficiti buxhetor i regjistruar në periudhën janar – nëntor 2025 (rreth 49.1 miliardë lekë) duket si shenjë e disiplinës fiskale afatshkurtër, por në realitet maskon probleme strukturore të thella, kryesisht vonesat kronike në realizimin e investimeve publike (shpenzimet kapitale). Ky nuk është fenomen i ri, por një problem i mbartur prej vitesh, që pengon zhvillimin ekonomik afatgjatë.

Problemi është kronik dhe i përsëritur nga vitet e mëparshme

Në vitin 2024, u përsërit i njëjti model tashmë i njohur: një plan investimesh publikë i shpallur si ambicioz dhe zhvillimor, por që në praktikë nuk u realizua. Rreth 170 milionë euro mbetën të pashpenzuara, jo sepse nuk kishte nevoja ekonomike, por për shkak të vonesave procedurale dhe kapaciteteve të dobëta zbatuese. Kjo krijoi një suficit artificial, i cili në letër u interpretua si disiplinë fiskale, ndërsa në realitet përfaqësonte investime të munguara në ekonomi.

Ky fenomen nuk është episodik. Gjatë gjithë periudhës 2010–2023, Shqipëria ka funksionuar me një zbatim të pjesshëm dhe të përsëritur të shpenzimeve kapitale, në disa vite edhe nën 60% të planit vjetor, pavarësisht se buxhetet janë etiketuar vazhdimisht si “më të mëdhenjtë historikë”. Kjo mospërputhje mes retorikës buxhetore dhe realitetit të zbatimit ka dobësuar ndikimin zhvillimor të politikës fiskale.

Pas tërmetit dhe pandemisë, situata u bë edhe më domethënëse. Fondet e rindërtimit, të cilat duhej të kishin rol kyç në rimëkëmbjen ekonomike dhe sociale, u zvarritën në kohë, duke vonuar jo vetëm ndërtimin fizik, por edhe rikthimin e aktivitetit ekonomik dhe besimit të qytetarëve dhe bizneseve.

Në thelb, ky cikël i përsëritur me planifikim ambicioz, zbatim i pjesshëm, krijim suficiti dhe ulje afatshkurtër e borxhit krijon një iluzion stabiliteti makroekonomik. Por në mungesë të investimeve reale dhe transformuese, ai pengon zhvillimin afatgjatë dhe e mban ekonominë të varur nga burime të brishta si turizmi sezonal, remitancat nga emigracioni dhe një nivel i lartë informaliteti. Kjo është arsyeja pse stabiliteti fiskal nuk po përkthehet në transformim ekonomik dhe përmirësim të qëndrueshëm të mirëqenies.

Suficiti është “artificial” dhe vjen kryesisht nga mosshpenzimi i fondeve të planifikuara për investime

Në 11-mujorin 2025, shpenzimet kapitale arritën vetëm rreth 65-70% të planit vjetor, pavarësisht rritjes nominale prej 20% krahasuar me 2024. Ky zbatim i pjesshëm krijon suficit, pasi të ardhurat (falë rritjes ekonomike dhe mbledhjes më të mirë të taksave) performojnë afër planit (99%), ndërsa shpenzimet mbeten nën të (91%).

Raportet e Komisionit Evropian dhe FMN-së theksojnë se suficitet e ngjashme në 2024 (deficit më i ulët se plani) erdhën pjesërisht nga zbatim i pjesshëm i investimeve publike. Në 2025, plani fillestar parashikonte deficit 2.6% të PBB-së, por rishikimet (akte normative) e ulën në 2.4%, duke reflektuar kursime nga mosshpenzimi.

Ky suficit “maskon” mungesën e kapaciteteve administrative për të ekzekutuar projekte: vonesa në prokurime, burokraci, rialokime të shpeshta dhe prioritet korente mbi kapitale.

Investimet publike janë kyçe për rritje të qëndrueshme, por vonesat pengojnë potencialin ekonomik

Investimet kapitale (infrastrukturë, arsim, shëndetësi, energji) krijojnë efekt multiplikues: rrisin produktivitetin, tërheqin investime private, krijojnë vende pune dhe përmirësojnë konkurrueshmërinë. Në Shqipëri, nevojat janë të mëdha për të mbyllur hendekun me BE-në (rrugë, kanalizime, ujë, energji e rinovueshme).

Kryerja jo e plotë e investimeve ul rritjen potenciale. Rritja e PBB-së në 2025 parashikohet 3.6-3.9%, por mbështetet kryesisht te konsum privat dhe turizëm, sektorë të brishtë ndaj goditjeve externe. Kontributi i investimeve publike është i ulët, duke bërë rritjen më pak të qëndrueshme.

Efikasiteti i ulët i investimeve (siç thekson FMN) do të thotë që fondet shpenzohen në projekte me rendiment të ulët ose pa ndikim real në cilësinë e jetës (p.sh., objekte luksoze në vend të infrastrukturës bazë).

Efektet negative afatmesme dhe afatgjata

Mungesa e investimeve reale po përkthehet drejtpërdrejt në një rritje ekonomike më të ngadaltë dhe jo inkluzive. Produktiviteti mbetet i ulët, sepse infrastruktura, kapitali njerëzor dhe teknologjia nuk përmirësohen me ritmin e nevojshëm. Si pasojë, papunësia strukturore vazhdon, ndërsa varfëria nuk ulet në nivelin që do të pritej nga një ekonomi që raporton stabilitet fiskal dhe rritje pozitive.

Në të njëjtën kohë, vonesat kronike në investime dhe ndryshimet e shpeshta buxhetore dëmtojnë besimin e investitorëve. Për investitorët e huaj, pasiguria institucionale dhe mungesa e parashikueshmërisë janë sinjale negative, duke ulur atraktivitetin e vendit për investime të huaja direkte. Kjo e mban ekonominë të varur nga burime afatshkurtra, në vend që të ndërtojë baza prodhuese afatgjata.

Nga ana e borxhit publik, suficiti jep një efekt pozitiv vetëm në afatshkurtër. Në vitin 2025, borxhi ulet në rreth 55–56% të PBB-së, duke krijuar perceptimin e përmirësimit fiskal. Por në afatgjatë, mungesa e investimeve rrit rrezikun që, përballë një krize të re, shteti të detyrohet të marrë hua emergjente, shpesh me kushte më të pafavorshme. Pra, ulja e borxhit sot mund të përkthehet në presion më të madh nesër.

Kjo logjikë ushqen një cikël vicioz: mosshpenzimi i fondeve sot do të thotë probleme dhe nevoja më të mëdha në të ardhmen. Infrastruktura që nuk ndërtohet, projektet që shtyhen dhe reformat që mbeten në letër rrisin barrën mbi buxhetet e viteve pasuese, duke kufizuar hapësirën fiskale për politika zhvillimore.

Suficiti i vitit 2025 është pozitiv për stabilitetin makroekonomik afatshkurtër, pasi ndihmon në uljen e borxhit dhe krijon një besim fillestar në tregje. Por ai maskon dështimin në prioritetin kryesor zhvillimor: investimet publike. Pa reforma reale në sistemin e prokurimeve, forcim të kapaciteteve administrative dhe rritje të transparencës, ky model do të vazhdojë të pengojë konvergjencën me Bashkimin Europian dhe ndërtimin e një rritjeje të qëndrueshme. Pikërisht për këtë arsye, ekspertët vendas dhe institucionet ndërkombëtare theksojnë se fokusi duhet të zhvendoset nga planifikimi ambicioz në ekzekutim real dhe të matshëm.