Shqipëria dhe deklaratat për “ekonominë e qëndrueshme”: sa realitet dhe sa politikë?

Në vitet e fundit, fjala “ekonomi e qëndrueshme” ka zënë vend të përhershëm në fjalimet politike, raportet institucionale dhe komentet publike në Shqipëri. Një term që, në parim, frymëzon besim: një ekonomi që rritet pa shkatërruar mjedisin, që garanton mirëqenie për të gjithë, dhe që ndërton një të ardhme të qëndrueshme për brezat e ardhshëm. Por çfarë fshihet pas këtij deklarimi në realitetin shqiptar? Dhe më e rëndësishmja: sa kuptim ka për jetën e qytetarëve të zakonshëm?

Në teorinë ndërkombëtare, një ekonomi e qëndrueshme është një sistem që arrin rritje ekonomike duke ruajtur balancën midis zhvillimit ekonomik, barazisë sociale dhe mbrojtjes së mjedisit. Është një ekonomi që nuk i konsumon burimet natyrore në mënyrë të pakontrolluar dhe që ndërton baza të forta për mirëqenien e brezave të ardhshëm. Është një premtim i bukur mbi letrën e raporteve.

Në Shqipëri, ky term përdoret gjithnjë e më shumë për të përshkruar disa arritje të pamohueshme makroekonomike: një rritje mesatare vjetore rreth 3–4%, një deficit buxhetor që është ulur ndjeshëm pas vitit 2014, dhe një borxh publik që, megjithëse i lartë, mbetet brenda kornizave që vlerësohen si “të menaxhueshme” nga FMN-ja dhe BERZH-i. Në dukje, ekonomia shqiptare ka treguar një lloj elasticiteti ndaj krizave globale si pandemia apo konflikti në Ukrainë.

Megjithatë, pas kësaj fasade të stabilitetit makroekonomik, fshihen disa të meta të thella që e bëjnë “qëndrueshmërinë” më shumë një slogan politik sesa një realitet i prekshëm. Struktura e rritjes ekonomike shqiptare mbetet e brishtë dhe e varur nga sektorë që nuk krijojnë vlera të qëndrueshme në kohë: ndërtimi, turizmi sezonal dhe remitancat e emigrantëve. Investimet e huaja janë të fokusuara më së shumti në projekte infrastrukturore apo burime natyrore, me pak ndikim në krijimin e industrive prodhuese vendase.

Nga ana tjetër, problematikat mjedisore janë të rënda dhe në përkeqësim: shkatërrimi i pyjeve, ndotja e ujërave dhe përdorimi jo i qëndrueshëm i tokës përbëjnë kërcënime serioze për çdo ide të “qëndrueshmërisë” reale. Ekonomia informale, që vlerësohet të arrijë në 30-40% të PBB-së – e bën edhe më të vështirë ndërtimin e një themeli të shëndetshëm ekonomik.

Por sa ndikon gjithë kjo në jetën e qytetarit të zakonshëm?

Në teori, një ekonomi e qëndrueshme duhet të sjellë punësim të qëndrueshëm, paga të larta reale, shërbime publike cilësore dhe një mjedis të pastër. Në praktikë, shumë shqiptarë përballen ende me punësim të pasigurt, shpesh pa kontrata formale dhe me paga që vështirë arrijnë të përballojnë kostot e jetesës. Ndërkohë që disa indikatorë të të ardhurave mesatare janë përmirësuar, pabarazia sociale ka mbetur e lartë, duke rritur ndarjen mes një pakice të pasur dhe shumicës që përballet me pasiguri ekonomike të përditshme.

Në këtë realitet, ideja e “ekonomisë së qëndrueshme” merr një kuptim të dyfishtë: në gjuhën e raporteve dhe fjalimeve zyrtare, ajo përfaqëson stabilitetin e disa numrave makroekonomikë; në jetën reale të qytetarëve, ajo mbetet një premtim i parealizuar, që nuk arrin të zbusë pasiguritë ekonomike, të përmirësojë shërbimet publike, ose të krijojë ndjesinë e një të ardhmeje më të mirë.

Në fakt, shumë qytetarë e ndjejnë mungesën e kësaj qëndrueshmërie duke zgjedhur të emigrojnë në kërkim të një stabiliteti ekonomik që nuk e gjejnë dot në vendin e tyre. Shifrat e larta të emigracionit, sidomos të të rinjve dhe profesionistëve, janë pasqyra më e qartë e hendekut midis narrativës së “ekonomisë së qëndrueshme” dhe realitetit.

Në përfundim, Shqipëria ka bërë hapa përpara drejt stabilitetit makroekonomik, por e vërteta është që një ekonomi vërtet e qëndrueshme nuk matet vetëm me rritjen e PBB-së apo uljen e deficitit fiskal. Ajo matet me sigurinë që ndjen një familje në fshat apo në qytet për të nesërmen e saj, me cilësinë e arsimit dhe të shëndetësisë publike, me mundësinë për të ndërtuar një jetë dinjitoze pa u detyruar të lësh shtëpinë. Deri atëherë, “ekonomia e qëndrueshme” në Shqipëri mbetet më shumë një qëllim për të ardhmen sesa një realitet për të tashmen.