Pse minimumi jetik mbetet tabu?

Në Shqipëri, çdo herë që vala e shtrenjtimit të çmimeve godet dyqanet dhe faturat, ose kur rrëfimet e pensionistëve të lodhur nga pagesat e ilaçeve mbushin ekranet, debati për minimumin jetik ringjallet si një fantazmë e harruar.

Është një temë që prek zemrat e qytetarëve të thjeshtë, por që në korridoret e pushtetit trajtohet si një relike e rrezikshme, e cila mund të trazojë ekuilibrat delikatë të buxhetit dhe të politikës. Pavarësisht thirrjeve të përsëritura nga partitë politike të reja, organizata joqeveritare, sindikata dhe ekspertë të pavarur, minimumi jetik vazhdon të mbetet një koncept abstrakt, një premtim i pambajtur që nuk arrin kurrë të shndërrohet në ligj.

Ai është si një elefant i madh në mes të dhomës së Kuvendit, ku të gjithë e vënë re, por askush nuk guxon ta lëvizë, nga frika se mund të rrëzojë “mobiljet e vjetra” të sistemit.

Në thelb, minimumi jetik nuk është asgjë më shumë se një llogaritje racionale e nevojave njerëzore, një shifër që mat sa të ardhura minimale kërkohen për të mbajtur një jetë të denjë, pa luks, por me sigurinë e ushqimit të mjaftueshëm, një çati mbi kokë, energji për të ngrohur shtëpinë, transport për të shkuar te mjeku, ilaçe për sëmundjet kronike dhe disa shërbime esenciale si arsimi bazë apo higjiena.

Në vende të tjera të Evropës, ky standard është bërë pjesë e ADN-së së politikave sociale, duke shërbyer si një dysheme mbrojtëse kundër varfërisë absolute.

Në Shqipëri, ai do të ishte një shpëtimtar i heshtur për miliona njerëz, duke filluar nga të moshuarit që jetojnë me pensionet e tyre të holluara nga inflacioni, deri te familjet e reja që luftojnë me papunësinë.

Megjithatë, në arenën politike, ky koncept merr dimensione të tjera, pasi ai bëhet një detyrim që nuk mund të shmanget, një pasqyrë që reflekton dështimet e sistemit dhe një mjet që kufizon lirinë e manovrës për ata që mbajnë pushtetin.

Kjo është arsyeja pse, për më shumë se tre dekada tranzicion, minimumi jetik ka mbetur një tabu, një ide që preket vetëm në fushata elektorale, por kurrë nuk konkretizohet.

Një nga pengesat më të mëdha dhe më pak të pranuara publikisht është kostoja financiare që do të sillte formalizimi i tij.

Nëse minimumi jetik do të fiksohej në ligj, qeveria do të humbte mundësinë për të ofruar ndihma sporadike apo rritje të vogla pensionesh si “dhurata” të momentit.

Në vend të kësaj do të krijonte një detyrim të përhershëm për të rregulluar pensionet, ndihmat sociale dhe subvencionet sipas një pragu real.

Sipas llogaritjeve të instituteve të pavarura si Banka Botërore apo organizata lokale, ky prag në Shqipëri do të ishte rreth 27,000 deri në 32,000 lekë në muaj për një individ të vetëm, dhe 74,000 deri në 83,000 lekë për një familje mesatare me dy fëmijë.

Këto shifra nuk janë arbitrarë, pasi ato bazohen në analiza të detajuara të kostove reale, duke përfshirë çmimet mesatare të një shporte ushqimore të shëndetshme, tarifat e energjisë që kanë shpërthyer pas krizave globale dhe qiratë që në qytete si Durrësi apo Vlorë kanë arritur nivele evropiane pa të ardhura përkatëse.

Por shumica e pensioneve aktuale nuk arrijnë as gjysmën e këtyre vlerave, duke lënë një boshllëk që shteti do të duhej ta mbushë.

Ekspertët vlerësojnë se kjo do të kërkonte një injeksion vjetor në buxhet prej 250 deri në 350 milionë euro, një shifër që do të detyronte rialokimin e fondeve nga projekte infrastrukturore apo investime të tjera “të dukshme” drejt një mbështetjeje sociale të padukshme, por jetike.

Qeveritë e njëpasnjëshme e shohin këtë si një barrë të papërballueshme, veçanërisht në një ekonomi që ende varet nga remitancat dhe sektori informal, duke preferuar të shmangin një angazhim kaq të madh që mund të rrezikojë stabilitetin fiskal.

Por pengesa nuk është vetëm financiare. Në fakt ajo është thellësisht politike.

Minimumi jetik do t’i hiqte qeverisë një nga armët më të fuqishme të saj, atë të kontrolli diskrecional mbi politikat sociale.

Sot, rritjet e pensioneve apo bonuset e fundvitit prezantohen si arritje personale të liderëve, si dëshmi e “kujdesit” të tyre ndaj popullit.

Ato janë mjete të shkëlqyera për komunikim politik, duke krijuar një imazh të qeverisë si mbrojtëse bujare.

Por me një minimum jetik të ligjëruar, gjithçka ndryshon.

Rrritjet nuk do të ishin më vullnetare, por të detyrueshme, të lidhura me indekse objektive si inflacioni apo kostoja e jetesës.

Çdo vit, qeveria do të duhej të justifikonte çdo devijim nga pragu, duke rritur transparencën dhe duke ulur hapësirën për manipulim. Kjo do të thoshte fundi i propagandës së lehtë, ku një bonus 10,000 – 15,000 lekësh para zgjedhjeve shitet si triumf social.

Në vend të kësaj do të krijohej një sistem ku qytetarët kanë të drejtë ligjore për një standard minimal, duke e zhvendosur fuqinë nga duart e politikanëve drejt institucioneve të pavarura. Kjo humbje e kontrollit është e papranueshme për çdo parti në pushtet, sepse dobëson aftësinë e tyre për të përdorur politikat sociale si monedhë elektorale, duke e bërë minimumin jetik një kërcënim për status quo-në.

Për më tepër, efekti domino i minimumit jetik do të shtrihej edhe në tregun e punës, duke krijuar një zinxhir reaksionesh që askush nuk dëshiron ta nisë.

Nëse pragu i jetesës bëhet zyrtar do të lindë një presion i natyrshëm që paga minimale të mos bjerë nën të, duke e ngritur atë në nivele më të larta.

Kjo do të sillte rritje të kostove operative për bizneset, veçanërisht në sektorët me marzhe të ulëta si industria e tekstilit, bujqësia apo ndërtimi, ku punëtorët shpesh paguhen nën tavolinë. Bizneset do të duhej të rrisin çmimet për të kompensuar, duke ushqyer inflacionin dhe duke krijuar një cikël vicioz ku kostoja e jetesës ngrihet akoma më lart.

Në një ekonomi si ajo shqiptare, e karakterizuar nga polarizimi i madh midis kompanive të mëdha dhe ndërmarrjeve të vogla familjare, kjo do të rrezikonte falimentime në masë ose një rritje të informalitetit, ku punëdhënësit shmangin taksat dhe kontributet sociale për të mbijetuar. Qeveritë e dinë se kjo do të provokonte protesta nga lobet e biznesit, duke krijuar një konflikt midis nevojave sociale dhe stabilitetit ekonomik dhe kështu preferojnë të mbajnë status quo-në, ku paga minimale rritet gradualisht, por pa një lidhje të drejtpërdrejtë me minimumin jetik.

Zyrtarisht, një justifikim i shpeshtë për këtë vonesë është mungesa e një metodologjie të unifikuar, se si të llogaritet saktësisht minimumi, çfarë elementësh të përfshihen në shportën e nevojave, sa shpesh të rishikohet në bazë të luhatjeve ekonomike dhe kush institucion do ta monitorojë.

Ky argument duket teknik dhe bindës në sipërfaqe, duke sugjeruar se Shqipëria nuk është ende gati për një standard kaq të sofistikuar.

Por në realitet kjo është vetëm një mbulesë për pengesat e vërteta.

Vendet fqinje si Maqedonia e Veriut apo edhe ato më të zhvilluara në BE kanë modele të gatshme që mund të adoptohen brenda 3-6 muajsh, me ndihmën e ekspertëve ndërkombëtarë dhe instituteve lokale.

Shqipëria ka kapacitetet analitike dhe të dhënat e nevojshme. Ajo që mungon nuk është metodologjia, por vullneti politik për të krijuar një sistem ku politikat sociale nuk janë më subjektive, por të bazuara në të dhëna të matshme dhe të verifikueshme.

Së fundi, një faktor tjetër që e mban minimumin jetik në errësirë është frika nga implikimet ligjore.

Nëse ai fiksohet në ligj, krijon një precedent që mund të shfrytëzohet nga qytetarët për të paditur shtetin në rast të mosrespektimit. Individët, organizatat e të drejtave të njeriut apo grupet e pensionistëve mund të argumentojnë se mosgarantimi i një jete dinjitoze shkel të drejtat themelore, duke çuar në procese gjyqësore që do të detyronin qeverinë të paguajë kompensime ose të reformojë buxhetin.

Kjo do të vendoste një përgjegjësi të re juridike mbi shtetin, duke e ekspozuar ndaj një vale padish që mund të paralizojnë administratën. Për të shmangur këtë, qeveritë kanë preferuar të mbajnë gjithçka në nivel diskutimi, pa krijuar detyrime të detyrueshme.

Në fund të fundit, minimumi jetik nuk mbetet tabu sepse është i pamundur të realizohet, por sepse është thellësisht i pakëndshëm për ata që marrin vendimet.

Për pensionistët dhe shtresat e dobëta, ai do të ishte një revolucion i heshtur, duke i nxjerrë nga margjinat e shoqërisë dhe duke u dhënë një garanci reale për mbijetesë. Por për elitën politike, ai përfaqëson një barrë të rëndë financiare, një kufizim të fuqisë së tyre dhe një standard që nuk mund të deformohet për qëllime elektorale. Prandaj, ai vazhdon të flejë në sirtarët e qeverive, duke pritur një moment kur presioni i shoqërisë civile, mediat dhe publiku i gjerë të bëhet aq i fortë saqë mosveprimi të kushtojë më shumë se veprimi vetë. Pra, kur të vijë ajo kohë, minimumi jetik do të dalë nga hijet e raporteve dhe do të bëhet një realitet ligjor, duke shënuar një hap drejt një Shqipërie ku dinjiteti nuk është privilegj, por e drejtë themelore.

Kjo nuk është utopi apo tabu, por thjesht një zgjedhje që ende nuk është bërë nga ata që kanë drejtimin e shtetit.