Përballja e familjeve me rritjen e çmimeve dhe sfidat e fuqisë blerëse

Gjatë dekadës së fundit, çmimet në Shqipëri janë rritur me rreth 26%, që do të thotë se ajo që në vitin 2015 kushtonte 100 lekë, sot kërkon rreth 126 lekë për t’u blerë. Në rritjen e çmimeve prej rreth 26% gjatë dekadës së fundit, shumë shqiptarë ndjejnë çdo ditë në xhepat e tyre ndryshimin rrënjësor të kostos së jetesës.

Por çfarë fshihet pas këtij numri statistik?

Nuk është thjesht një shifër, por është historia e familjeve tona që përpiqen të mbijetojnë në një ekonomi ku ushqimi, energjia dhe barnat janë bërë luks i vërtetë për shumë prej tyre.

Kjo rritje nuk është e barabartë për të gjitha mallrat, pasi artikujt bazë si ushqimi, energjia dhe barnat janë shtrenjtuar shumë më tepër, ndikuar në mënyrë të veçantë jetën e familjeve që shpenzojnë më shumë për këto kategori.

Mendoni për një familje tipike ku të dy prindërit punojnë me pagë minimale, që zyrtarisht është 40,000 lekë për secilin. Por në fakt, pasi paguajnë kontributet e sigurimeve shoqërore dhe shëndetësore, ata sjellin në shtëpi më pak se 80,000 lekë në muaj apo rreth 72,000-73,000 lekë total. Krahasuar me vitin 2015, kur paga minimale ishte 22,000 lekë bruto dhe shuma e pastër në dorë ishte edhe më e ulët, kjo duket si një përmirësim nominal i dukshëm.

Megjithatë, kur e analizojmë fuqinë blerëse në kontekstin e rritjes së çmimeve me 26% gjatë këtyre dhjetë viteve, del se fuqia reale blerëse e kësaj familjeje është përmirësuar vetëm me rreth 56% në total gjatë gjithë periudhës, që përkthehet në një rritje mesatare vjetore prej rreth 4.5% në terma realë.

Por kjo rritje reale e pagës minimale nuk i jep dot familjes mundësinë për të blerë më shumë ushqime apo për të përballuar më lehtë faturat në rritje të energjisë dhe barnave, pasi këto shpenzime kanë kaluar edhe 26% rritje, duke rënduar ndjeshëm buxhetin e tyre të përditshëm. Në fakt, për shumë prej këtyre familjeve, çdo përmirësim nominal shkon pjesërisht për të kompensuar shpenzime që janë shtrenjtuar më tepër se sa mesatarja e përgjithshme e inflacionit.

Kjo tregon se edhe pse në letër duket sikur paga minimale po rritet ndjeshëm, në realitet fuqia blerëse e familjeve me të ardhura minimale rritet ngadalë dhe shpesh nuk mjafton për të përballuar koston reale të jetesës, duke i lënë në një pozicion të vështirë dhe të pasigurt ekonomikisht. Ky është një fakt që duhet marrë seriozisht nga politikat sociale, sepse për shumë njerëz, diferenca midis asaj që fitojnë dhe asaj që u duhet për të jetuar po bëhet gjithnjë e më e madhe.

Në rastin e familjes ku të dy prindërit marrin paga mesatare, paga që zakonisht raportohet dhe diskutohen është paga bruto, që sot është rreth 82,000 lekë për secilin prind. Por kjo nuk do të thotë që këto shuma përfundojnë të plota në xhepat e tyre. Nga paga bruto zbriten automatikisht tatimi mbi të ardhurat dhe kontributet e sigurimeve shoqërore dhe shëndetësore, që zakonisht arrijnë në një përqindje të konsiderueshme të pagës.

Pas këtyre zbritjeve, paga neto, ajo që në fakt marrin në dorë është më e ulët, zakonisht rreth 75-80% të pagës bruto, në varësi të skemave të taksave dhe kontributeve të aplikuara. Kjo do të thotë që nga 82,000 lekë bruto, një prind mesatar në dorë merr afërsisht 64,000 deri në 66,000 lekë.

Duke u bazuar në këtë, të ardhurat totale neto të familjes me dy paga mesatare janë rreth 128,000 deri në 132,000 lekë në muaj, jo 164,000 lekë siç mund të sugjerojë paga bruto. Megjithatë, edhe me këto të ardhura neto, fuqia reale blerëse e familjes ka pësuar një rritje të konsiderueshme gjatë dekadës së fundit, në krahasim me vitin 2015.

Rritja nominale e pagave bruto prej rreth 75% dhe rritja e fuqisë reale blerëse me afërsisht 50% qëndron si një tregues i përmirësimit të kushteve ekonomike të kësaj familjeje, por duhet pasur parasysh se një pjesë e rëndësishme e kësaj pagese shkon në tatime dhe kontribute, që sigurojnë shërbime publike dhe mbrojtje sociale. Kjo është një pjesë e rëndësishme e mekanizmit social, por për familjet me të ardhura mesatare, sasia që mbetet për shpenzimet familjare është ajo që përcakton standardin e jetesës.

Prandaj, nëse përqendrohemi te paga neto, ajo që ndikon drejtpërdrejt në kapacitetin për blerje, ku familjet me paga mesatare kanë përmirësuar fuqinë e tyre blerëse në mënyrë të dukshme, por jo në përmasa të pakufizuara. Kjo tregon që, edhe pse pagat bruto janë rritur ndjeshëm, ndikimi real në mirëqenie varet edhe nga ngarkesat tatimore dhe kontributive, të cilat janë faktorë që duhet të merren parasysh në diskutimet mbi standardin e jetesës dhe politikën ekonomike.

Megjithatë, realiteti për pensionistët është shumë më i vështirë dhe sfidues. Ata përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të popullsisë dhe shpesh varen nga një burim i vetëm të ardhurash, pensioni. Gjatë dekadës së fundit, pensioni mesatar është rritur nominalisht vetëm me 34%, që pasi korrigjohet me inflacionin e përgjithshëm prej rreth 26%, përkthehet në një rritje reale prej rreth 9%. Kjo rritje është jashtëzakonisht e ulët, sidomos në krahasim me rritjen e çmimeve të artikujve bazë që pensionistët konsumojnë më së shumti.

Për shembull, nëse një pensionist në vitin 2015 merrte pension rreth 14,500 lekë në muaj, sot pensioniu mesatar i tij është rritur në rreth 19,600 lekë. Në letër duket si përmirësim, por çmimet e ushqimeve bazë si buka, qumështi, dhe perimet kanë shkuar lart me 30-40%, ndërsa barnat dhe shërbimet shëndetësore janë shtrenjtuar edhe më shumë, ndonjëherë mbi 50%. Kjo do të thotë që përballja e tyre me shpenzimet elementare është bërë shumë më e vështirë. Një pensionist që duhet të paguajë për barnat e domosdoshme dhe ushqimet bazë shpesh gjendet në dilemë midis këtyre dy nevojave jetike.

Ndërsa një familje me paga minimale mund të përpiqet, edhe pse me vështirësi, të përballojë shpenzimet e përditshme, pensionistët shpesh janë të detyruar të kufizojnë ndjeshëm shpenzimet e tyre, duke ulur konsumin e ushqimit, duke anashkaluar vizitat mjekësore, apo duke përdorur barna më të lira dhe ndoshta më pak efektive. Një pensioniste e moshuar, për shembull, mund të zgjedhë të blejë më pak ushqim cilësor apo të shkurtojë përdorimin e barnave për shkak të kostove, me pasoja të drejtpërdrejta në shëndetin dhe mirëqenien e saj.

Kjo situatë tregon një problem të thellë social që nuk mund të injorohet. Ndërsa inflacioni i përgjithshëm është rreth 26%, pensionistët përjetojnë një shtrenjtim real shumë më të lartë në përditshmërinë e tyre, duke bërë që përmirësimi i vogël nominal i pensioneve të mos jetë i mjaftueshëm për të ruajtur cilësinë e jetës. Në këtë kontekst, kërkohet që politikat sociale të adresojnë më konkretisht nevojat e pensionistëve, duke siguruar mbështetje financiare dhe akses më të mirë në shërbime shëndetësore dhe ushqim cilësor.

Nëse nuk ndërmerren masa të tilla, shumë pensionistë do të vazhdojnë të përjetojnë një rënie reale të standardit të jetesës, duke u përballur me izolimin dhe varfërinë në një periudhë jetësore ku mbështetja është më e nevojshme se kurrë. Ky është një thirrje për përgjegjësi sociale dhe politike, që nuk duhet të harrohet në debatin për zhvillimin ekonomik dhe mirëqenien e shoqërisë sonë.

Kjo situatë kërkon që politikat publike të fokusohen më shumë në mbështetjen e grupeve vulnerabël, sidomos pensionistëve dhe familjeve me të ardhura minimale. Rritja e pagave mesatare dhe minimale është e rëndësishme dhe pozitive, por nuk mjafton për të gjithë, sepse jo të gjithë kanë të njëjtat nevoja apo shpenzime, dhe rritja e çmimeve për artikujt bazë e ndryshon ndjeshëm përjetimin e inflacionit. Për këtë arsye, nevojiten politika të balancuara që mbrojnë më mirë këto grupe, duke siguruar që rritjet e pagave dhe pensioneve të jenë në përputhje me koston reale të jetesës dhe duke adresuar veçanërisht rritjen e çmimeve në ushqim dhe shërbime shëndetësore.