Ndikimi i rritjes së çmimit të naftës në bujqësinë shqiptare dhe masat për zbutjen e goditjes

Rritja e çmimit të naftës, si pasojë e tensioneve në Ngushticën e Hormuzit, ndikon ndjeshëm në ekonominë shqiptare, duke qenë se Shqipëria është një marrës çmimesh në tregun global të energjisë pa ndikim të drejtpërdrejtë në to.

Sipas analizave tona më herët[1], kjo rritje transmetohet menjëherë përmes kostove më të larta të importit (CIF), transportit dhe sigurimeve për mallrat, duke çuar në rritje të shpejtë të çmimeve të karburanteve në tregun e brendshëm.

Energjia vepron si input transversal, duke krijuar presion inflacionist të menjëhershëm në të gjitha sektorët, sepse Shqipëria importon pothuajse gjithçka dhe tregu i karburanteve është i përqendruar me pak operatorë dominues, informalitet të lartë dhe elasticitet të ulët konkurrues. Kështu, rritja globale e çmimit të naftës transmetohet shpejt dhe plotësisht te konsumatori brenda pak ditësh (siç shihet tani me naftën deri në 179 lekë/litër), pa amortizim të dukshëm nga rezervat e sigurisë apo ndërhyrje efektive shtetërore – efekti ndihet menjëherë në tregun e brendshëm.

Procesi i transmetimit fillon me rritjen e çmimeve të karburanteve, vijon me shtrenjtimin e transportit për mallrat dhe shërbimet, pastaj rrit kostot për ushqimet dhe produktet industriale, duke u transferuar te konsumatorët nëpërmjet çmimeve më të larta në shitje.

Shembuj historikë, si lufta në Ukrainë tregojnë se rritjet e shpejta të çmimeve ndërkombëtare të energjisë dhe ushqimeve transmetohen shpejt në karburantet, vajrat, drithërat dhe produktet bazë lokale, me informalitetin dhe spekulimet tregtare që krijojnë spirale inflacioniste vetë-përforcuese.

Pra, ekziston asimetri në tregun shqiptar, ku rritjet e çmimeve nga jashtë transferohen shpejt dhe plotësisht, ndërsa uljet janë më të ngadalta dhe të pjesshme, duke mbajtur marzhe fitimi.

Ndikimi në bujqësi dhe sektorët e lidhur

Bujqësia, si një sektor intensiv në përdorimin e produkteve energjetike, preket drejtpërdrejt nga rritja e kostove të karburanteve për makineritë dhe transportin e materialeve, si dhe nga shtrenjtimi i inputeve bujqësore të importuara (si plehrat kimike, farat apo pesticidet, të cilat varen nga nafta për prodhim dhe transport).

Ky ndikim manifestohet në dy nivele, së pari në kostot e prodhimit në vendet eksportuese (duke rritur çmimet e importit për Shqipërinë) dhe së dyti në prodhimin vendas, ku rriten shpenzimet për karburant dhe inpute, duke ushtruar presion mbi çmimet e ushqimeve si nga jashtë, ashtu edhe brenda vendit.

Në terma sasiorë, presioni inflacionist është i menjëhershëm dhe i amplifikuar nga varësia e lartë nga importet (p.sh., mbi 50% e inputeve bujqësore vijnë nga jashtë), duke çuar në rritje të kostove operative deri në 20-30% në skenarë historikë të ngjashëm, bazuar në precedentë si kriza e Ukrainës.

Kjo mund të ulë prodhimin dhe konkurrueshmërinë, duke ngadalësuar konsumin real dhe duke hezituar investimet në afat mesëm e të gjatë.

Por, në vijim trajtojmë ndikimin e rritjes së kostove zinxhir sipas nënsektorëve të bujqësisë, duke nisur nga përvoja të kaluara si kriza e 2008-ës apo ajo e pandemisë COVID-19, ku rritja e çmimeve të energjisë çoi në ulje të prodhimit bujqësor me rreth 15% në Shqipëri, sipas raportimeve të INSTAT-it, kryesisht për shkak të shtrenjtimit të inputeve dhe transportit.

Situata aktuale e sektorit është edhe më e brishtë, pasi kontributi i bujqësisë në GDP ka rënë nga mbi 20% në vitet 2010 në rreth 17% sot, sipas analizave nga Banka Botërore dhe Ministria e Bujqësisë, për arsye si migracioni masiv rural (duke lënë toka të papunuara), fragmentimi i fermave të vogla pa shkallë ekonomike, mungesa e teknologjisë moderne dhe varësia nga moti i paqëndrueshëm.

Kjo ulje e kontributit është përkeqësuar nga fakti se ekonomia shqiptare dhe buxheti shtetëror investojnë pak në bujqësi, ku vetëm rreth 1-2% e buxhetit vjetor shkon për subvencione dhe infrastrukturë, krahasuar me mesataren evropiane mbi 5%, duke e lënë sektorin pa rezerva për kriza si kjo e naftës, ku mungon infrastruktura për energji alternative apo depozita rezervë për inpute.

Së pari, bujqësia në fushë dhe në sera preket më shumë dhe më shpejt nga të tjerat, për masivitetin që ka në ekonomi direkt dhe e ndërlidhur me sektorë të tjerë.

Në bujqësinë në fushë, rritja e çmimeve të naftës rrit kostot për traktorët, makineritë e mbjelljes dhe korrjes, si dhe për transportin e prodhimeve në treg.

Nga përvoja e krizës së Ukrainës, ku çmimi i naftës u dyfishua, fermat shqiptare panë një rritje të kostove të karburantit me 25-40%, duke çuar në ulje të sipërfaqeve të mbjella me drithëra si gruri apo misri, dhe një rënie të prodhimit me 10-15% në zonat si Fieri apo Korça.

Në sera, ku energjia është kritike për ngrohje dhe ujitje (shpesh me pompa që varen nga karburanti ose energjia elektrike e ndikuar indirekt nga nafta), kostot operative rriten ndjeshëm, duke ulur marzhet e fitimit dhe duke çuar në çmime më të larta për perimet dhe frutat. Ndikimi është më i fortë në sera për shkak të intensitetit energjetik, duke prekur prodhimin sezonal dhe eksportet.

Për shembull, gjatë vitit 2022, serat në Lushnjë raportuan ulje të eksporteve me 20% për shkak të shtrenjtimit të ngrohjes me naftë, një situatë që përsëritet tani me tensionet në Hormuz, duke goditur fermat e vogla që nuk kanë akses në kredi apo teknologji efikase.

Sektori i përpunimit agro-ushqimor preket nga rritja e kostove të transportit për lëndët e para (si drithërat apo frutat) dhe energjisë për makineritë e përpunimit (p.sh., mullinj, konservatore).

Kjo çon në rritje të çmimeve të produkteve finale si mielli, vaji apo konservat, duke amplifikuar inflacionin ushqimor dhe duke ulur kërkesën nga konsumatorët.

Nga përvoja e inflacionit në 2022, kur çmimet e energjisë u rritën, fabrikat e miellit në Shqipëri panë një rritje të kostove me 30%, duke çuar në falimente të vogla dhe rritje të çmimeve të bukës me 20%, një efekt që përforcohet nga kontributi i ulët i sektorit sot, ku mungon modernizimi për shkak të investimeve të ulëta buxhetore, duke e bërë agroperpunimin më pak rezistent ndaj goditjeve të jashtme.

Së dyti, blegtoria preket jo menjëherë, por efekti mbërrin shpejt edhe aty. Në blegtori, ndikimi vjen nga shtrenjtimi i transportit të ushqimit për kafshët (si misri apo foragjeret e importuara) dhe operacioneve energji-intensiva si qumështi apo mish-prodhimi.

Kjo rrit kostot e prodhimit për mishin, qumështin dhe vezët, duke prekur fermat e vogla familjare që dominojnë sektorin në Shqipëri, dhe duke çuar në ulje të stokut ose rritje të çmimeve për konsumatorët.

Përvoja e krizës financiare 2008 tregon se rritja e çmimeve të foragjereve çoi në ulje të stokut të bagëtisë me 10-15% në zonat malore si Dibra apo Kukësi, një trend që vazhdon sot me uljen e kontributit të blegtorisë në GDP për shkak të migracionit të të rinjve dhe mungesës së subvencioneve shtetërore për ushqim kafshësh apo pajisje moderne, duke e lënë sektorin pa mbrojtje ndaj rritjes së naftës.

Së treti, ekonomia pyjore dhe akuakultura preken nga kostot më të larta për barkat dhe njësitë e pëkonservimit, përpunimit dhe transportit, njësoj së ekonomia pyjore për makineritë e prerjes dhe transportin e drurit, duke ulur efikasitetin dhe duke rritur çmimet e produktet pyjore.

Në aktivitete të tjera bujqësore-blegtorale ndikimi është indirekt por i rëndësishëm, pasi transporti, përpunimi dhe inputet (të varura nga nafta) shtrenjtohen, duke prekur prodhimin e produkteve të lidhura.

Të dy sektorët vuajnë nga efekte valëzuese të rritjes së karburanteve, duke amplifikuar vulnerabilitetet në zonat rurale ku informaliteti është i lartë.

Nga përvoja e vitit 2022, akuakultura në Sarandë pa ulje të prodhimit të peshkut me 25% për shkak të shtrenjtimit të karburantit për anije, ndërsa pylltaria në Tropojë raportoi rënie të prerjeve legale për mungesë makinerish efikase, pra një situatë e përkeqësuar nga ulja e kontributit të këtyre nënsektorëve në ekonomi, ku buxheti shtetëror alokon pak për monitorim apo mjete alternative, duke nxitur informalitet dhe humbje të biodiversitetit.

Në përgjithësi, ndikimi është më shumë cilësor (presion kostesh dhe inflacion) sesa sasior i saktë, por mund të çojë në rënie të prodhimit deri në 10-20% në skenarë të zgjatur, bazuar në precedentë globalë, duke nxitur rritje të informalitetit dhe ulje të konkurrueshmërisë në këto sektorë. Për të zbutur efektet, sugjerohet diversifikimi i furnizimeve energjetike dhe rritja e efikasitetit në bujqësi.

Masa që mundet të jenë parandaluese, në vend të reagimit prapa (reaktive)

Për të zbutur efektet dëmtuese, mendojmë se duhet të hartohen si paketë emergjence efektive  masa praktike për menaxhimin e situatës që pritet të rëndohet. Këto masa duhet të synojnë të bëhen si veprime parandaluese dhe jo reaktive si deri më sot (reagim pas situatës), duke adresuar tregun bujqësor dhe duke kërkuar unison kombëtar nga qeveria me të gjithë spektrin politik për një model të ri përballimi në bllok.

Këshillohet që të shpërndahet shpejt kupona ose rimbursime për karburant bujqësor, duke mbuluar 20-30% të kostos së naftës për traktorë dhe pompa, siç u provua pjesërisht gjatë krizës së Ukrainës.

Po ashtu, të nxiten me fokus aktual panele diellore për ujitje dhe ngrohje në sera me grante të thjeshta nga buxheti ose partnerë si BE-ja, duke filluar nga zona pilot si Lushnja ku varësia nga nafta mund të bjerë deri në 40% brenda një viti.

Ndërkohë, nëse nuk janë marrë masat më parë duhet të krijohen rezerva shtetërore për plehra dhe fara duke blerë paraprakisht nga vende si p.sh. Turqia apo Brazili dhe të trajnohen fermerët për përdorim më efikas, siç ndodhi në Korçë në vitet 2010 me ulje kostesh rreth 15%.

Një drejtim pak më afatmesëm është përmirësimi i logjistikës rurale me rrugë dhe depozita të vogla lokale që ulin shpenzimet e transportit deri në 20%, si projekti i Bankës Botërore në Fier.

Së fundmi mbetet gjithnjë permanente si masë nxitja e kredive të buta me garanci qeveritare për makineri hibride ose elektrike, sidomos në blegtori, ku fermat familjare mund të ulin shpenzimet energjetike me 25% duke ndjekur modele të suksesshme nga Greqia.

Menaxhimi efektiv i kësaj situate varet nga bashkëpunimi i ngushtë i të gjithë aktorëve.

Fermerët, blegtorët, peshkatarët dhe agropërpunuesit duhet të kalojnë gradualisht drejt praktikave më efikase energjetike për të ulur varësinë nga nafta, ku tregu ndërkohë të shmangë spekulimet dhe të mbajë marzhe të arsyeshme fitimi pa e rënduar më tej çmimin final. Bankat të hapin kredi të favorshme dhe të jenë më bashkëpunuese, sidomos duke shfrytëzuar linjat e garancisë sovrane nga qeveria dhe Banka e Shqipërisë, siç u nxitën në takimet e fundit institucionale në shkurt 2026 për të nxitur kreditimin në bujqësi, krahas fillimit të funksionimit të ardhshëm të Bankës Shqiptare të Zhvillimit që pritet të fokusohet pikërisht te financimi i sektorëve prioritarë si bujqësia me kredi të buta dhe garanci shtesë.

Ndërsa qeveria dhe politika duhet të japin sinjale të qarta, të shpejta e të qëndrueshme në unison kombëtar, duke koordinuar masa emergjente me politika parandaluese afatgjata për të shmangur reagimet e vonuara të së kaluarës.

Me këto masa të koordinuara, bujqësia mund të qëndrojë jo vetëm në këmbë, por edhe të forcohet, duke mos rënduar më tej çmimet e ushqimeve për qytetarët dhe duke mos thelluar vulnerabilitetin që tashmë e ka sektori.

Ja pse duhet veprim i koordinuar dhe politikë parandaluese. Sepse goditja e naftës do të jetë vetëm një tjetër humbje e panevojshme për ekonominë tonë rurale.

---

[1]Tensionet ne Lindje e Mesme rrisin rrezikun e inflacionit