Marrëveshja energjetike 6 miliardë dollarëshe mes Shqipërisë, SHBA-së dhe Greqisë dhe fizibiliteti

Më 28 prill 2026, në Tiranë, u nënshkrua një marrëveshje e rëndësishme energjetike me vlerë rreth 6 miliardë dollarësh, që përfshin kompaninë shqiptare ALBGAZ, kompaninë amerikane Venture Global (specializuar në LNG, gaz të lëngshëm natyror) dhe partnerin grek Aktor LNG. Marrëveshja është një kontratë afatgjatë 20-vjeçare për furnizimin e Shqipërisë me gaz natyror të lëngshëm nga Shtetet e Bashkuara, me synim kryesor forcimin e sigurisë energjetike në rajonin e Ballkanit Perëndimor dhe Europën Jugore.

Ambasadorja amerikane në Athinë, Kimberly Guilfoyle, e cila mori pjesë në ceremoninë e nënshkrimit bashkë me Kryeministrin Edi Rama, e përshkroi marrëveshjen si “historike”. Ajo theksoi se “kur SHBA, Shqipëria dhe Greqia punojnë së bashku, ky rajon bëhet më i lidhur, më i sigurt dhe më i begatë”. Sipas saj, angazhimi prej 6 miliardë dollarësh forcon jo vetëm sigurinë energjetike, por edhe atë kombëtare në të gjithë rajonin, duke avancuar axhendën energjetike të Presidentit Donald Trump.

Çfarë parashikon konkretisht marrëveshja?

Informacioni publik deri tani është kryesisht në nivel deklarativ. Marrëveshja fokusohet në importin e LNG-së amerikane, me mundësi ndërtimi infrastrukturash si terminale (përfshirë mundësi për terminal flotant në zonën e Vlorës ose Devollit, sipas disa burimeve). Synimi është diversifikimi i burimeve të gazit, ulja e varësisë nga furnizuesit tradicionalë (si Rusia historikisht) dhe pozicionimi i Shqipërisë si pjesë e një rrjeti rajonal që lidh SHBA-në, Greqinë dhe Ballkanin.

Kjo ndërtohet mbi tre ide qendrore që u përmendën në deklaratat zyrtare:

1. Siguria energjetike – krijimi i një arkitekture të përbashkët për pavarësi nga burime të jashtme të paqëndrueshme dhe rritje të reziliencës së sistemit rajonal.
2. Shqipëria si eksportues neto energjie – Kryeministri Edi Rama ka deklaruar prej kohësh synimin për ta kthyer Shqipërinë në eksportues neto të energjisë brenda mandatit aktual, duke shfrytëzuar potencialin hidrik, rinovueshëm dhe tani edhe gazin si “back-up” për stabilitet.
3. Implementim i menjëhershëm – Hapa konkretë për modernizim rrjeti, rritje kapacitetesh prodhuese dhe integrim tregu, edhe pse detajet e plota të projekteve ende mungojnë publikisht.

Struktura e mundshme e masave (bazuar në praktikën e marrëveshjeve të ngjashme rajonale)

Marrëveshjet e mëdha energjetike shpesh komunikohen si kthesa historike, por përmbajtja e tyre reale zbërthehet vetëm kur analizohen në nivel masash konkrete. Edhe në rastin e bashkëpunimit të fundit mes Shqipëria, Greqia dhe Shtetet e Bashkuara, struktura e veprimeve ndjek një logjikë të njohur nga praktikat rajonale dhe europiane: një kombinim i investimeve fizike, reformave të tregut dhe ndërhyrjeve institucionale.

Në thelb, transformimi synon të ndërtohet mbi një bazë të fortë infrastrukturore. Zgjerimi i kapaciteteve të interkoneksionit me Greqinë dhe integrimi më i thellë me rrjetin europian të energjisë (ENTSO-E) përbëjnë një nga shtyllat kryesore. Paralelisht, modernizimi i rrjetit të transmetimit përmes linjave 400 kV, nënstacioneve të reja dhe digjitalizimit të menaxhimit (smart grid) është thelbësor për të përballuar një sistem më kompleks dhe më të decentralizuar.

Në anën e prodhimit, fokusi zhvendoset drejt një miks më të balancuar energjetik. Parqet fotovoltaike dhe potenciali eolik pritet të plotësojnë prodhimin tradicional hidro, ndërsa optimizimi i kaskadave ekzistuese mbetet një komponent kritik. Megjithatë, elementi që përcakton funksionalitetin real të këtij sistemi është magazinimi i energjisë përmes baterive dhe veçanërisht projekteve pumped-storage, pa të cilat integrimi i burimeve të rinovueshme mbetet i kufizuar.

Përtej infrastrukturës, një dimension po aq i rëndësishëm është integrimi i tregut. Kjo nënkupton jo vetëm lidhje fizike, por edhe funksionim të përbashkët të mekanizmave të çmimit dhe tregtimit. Bashkimi i tregut shqiptar me atë grek dhe rajonal përmes market coupling (bashkimi i tregut) dhe forcimi i bursës ALPEX synojnë të krijojnë një hapësirë më efikase dhe transparente. Liberalizimi gradual i tregut dhe rritja e transparencës në tregtinë ndërkufitare janë hapa të domosdoshëm për të kaluar nga një sistem i rregulluar në një treg real konkurrues.

Ky transformim nuk mund të ndodhë pa reforma të thella institucionale. Përafrimi me acquis-in e Bashkimit Europian në sektorin e energjisë, përfshirë ndarjen funksionale (unbundling) dhe rregullat e konkurrencës, është një parakusht për funksionimin e tregut. Po ashtu, krijimi i mekanizmave të përbashkët të planifikimit mes tre vendeve dhe përmirësimi i klimës së investimeve përmes procedurave më të shpejta dhe garancive për kapitalin privat në forma si PPP apo IPP, që janë elementë kyç për tërheqjen e financimit.

Në një nivel më të gjerë, marrëveshja adreson edhe dimensionin strategjik të sigurisë energjetike. Diversifikimi i burimeve, duke balancuar hidrocentralet me energjinë diellore, atë të erës dhe përdorimin e gazit si rezervë, synon të reduktojë rreziqet nga variabiliteti klimatik. Ndërkohë, krijimi i mekanizmave rajonalë për menaxhimin e emergjencave dhe shkëmbimin e energjisë forcon reziliencën e sistemit në kohë krize. Financimi i këtij transformimi pritet të mbështetet në një kombinim të kapitalit privat, institucioneve ndërkombëtare dhe garancive amerikane.

Megjithatë, përtej këtij vizioni të strukturuar, mbeten boshllëqe të rëndësishme.

Deri më tani nuk ekziston një listë publike e detajuar projektesh me afate të qarta, buxhete të ndara dhe kontrata të mbyllura. Në këtë kuptim, marrëveshja duket më shumë si një kornizë strategjike sesa një plan operativ i plotë.

Po ashtu, mungon transparenca mbi shpërndarjen konkrete të investimit prej 6 miliardë dollarësh midis komponentëve të ndryshëm, si infrastruktura e gazit, interkoneksionet apo kapacitetet e reja prodhuese. Një pjesë e vëzhguesve shprehin edhe skepticizëm se një segment i konsiderueshëm i vlerës mund të lidhet me kontrata afatgjata për gaz natyror të lëngshëm (LNG), potencialisht më të kushtueshme se alternativat ekzistuese rajonale.

Në këtë sfond, pyetja kyçe mbetet afati i realizimit.

Në terma praktikë, marrëveshja synon të ndërtojë infrastrukturën për përdorimin e gazit, të hapë realisht tregun energjetik dhe të pozicionojë Shqipërinë si një eksportues aktiv në rajon, duke kombinuar burimet hidrike, energjinë e rinovueshme dhe gazin për stabilitet.

Por kohëzgjatja e këtyre proceseve tregon një realitet më kompleks.

Projektet e interkoneksionit dhe modernizimi i rrjetit kërkojnë zakonisht nga katër deri në shtatë vite, duke përfshirë fazat e projektimit, lejeve dhe ndërtimit.

Parqet solare dhe eolike janë më të shpejta, me një horizont dy deri në katër vite, ndërsa magazinimi i energjisë, sidomos projektet pumped-storage mund të zgjasë pesë deri në tetë vite dhe përbën pengesën kryesore teknike. Në të njëjtën kohë, reformat e tregut dhe ndryshimet institucionale kërkojnë dy deri në pesë vite dhe shpesh zvarriten për arsye politike apo administrative.

Kjo do të thotë se transformimi i plotë i sistemit energjetiknuk është një proces linear dhe as i menjëhershëm. Afati i vitit 2030 mund të shërbejë, si një pikë orientimi për arritje të ndërmjetme, por realizimi i plotë i vizionit kërkon një horizont më të gjatë kohor dhe mbi të gjitha, një kapacitet të qëndrueshëm për të kaluar nga deklaratat strategjike në projekte konkrete të financuara dhe të zbatuara.

Transformimi i plotë realistisht mund të shtyhet në 2032–2035.

Suksesi varet nga vendime të shpejta brenda 12 muajve të ardhshëm, ku duhet te kete zero vonesa në prokurime, koordinim te fortë trilateral dhe stabilitet politik, qe kane qene mjaft te veshtira ne raste te ngjashme ne te kaluaren.

Në përfundim, marrëveshja e 28 prillit 2026 përfaqëson një hap konkret drejt diversifikimit të burimeve dhe bashkëpunimit rajonal me SHBA-në dhe Greqinë. Ajo mbështet vizionin e Edi Ramës për një Shqipëri energjetikisht më të pavarur dhe eksportuese, por mbetet kryesisht një kornizë strategjike. Për t’u kthyer në sukses të vërtetë, duhet të kalojë shpejt nga deklaratat në kontrata konkrete, projekte të financuara dhe rezultate të matshme.