Dinamika e Borxhit Publik në Shqipëri (2015–2025)

Në një dekadë të tensionuar, borxhi publik i Shqipërisë ka përjetuar një cikël të karakterizuar nga rritje, krizë dhe stabilizim, duke reflektuar sfidat e vendeve në zhvillim me kapacitet të kufizuar fiskal. Nga 72.1% e PBB-së në vitin 2015, raporti i borxhit arriti kulmin në 74.1% në 2021, para se të ndiqte një rënie graduale në vitet e mëvonshme, duke u parashikuar 53.5% në 2025. Ky proces mund të ndahet në tre faza kryesore: konsolidimi (2015–2019), kriza (2020–2021) dhe stabilizimi (2022–2025).

Faza e konsolidimit (2015–2019)

Gjatë këtyre viteve, ekonomia shënoi rritje të qëndrueshme të PBB-së nominale, nga 1.44 trilionë lekë në 1.71 trilionë lekë, ndërsa stoku i borxhit publik mbeti pothuajse konstant, nga 1.04 trilionë në 1.11 trilionë lekë. Si rezultat, raporti borxh/PBB u ul gradualisht nga 72.1% në 64.9%. Ky trend u ndihmua nga rritja reale mesatare e PBB-së prej 3.7% në vit, kontrolli i borxhit të ri pas reformave të menaxhimit financiar dhe zhvlerësimi i moderuar i borxhit të jashtëm për shkak të forcimit të lekut. Struktura e borxhit mbeti e balancuar: borxhi i brendshëm përbënte 35–38% të PBB-së, ndërsa borxhi i jashtëm rreth 30%, duke ulur riskun valutor dhe siguruar qëndrueshmëri financiare.

Faza e krizës (2020–2021)

Pandemia COVID-19 dhe tërmeti i 2019-s sollën një rritje të menjëhershme të borxhit publik, nga 65% në 74% të PBB-së, me stokin që u rrit nga 1.11 trilionë në 1.38 trilionë lekë. Ky ishte shtimi nominal më i madh i borxhit në dekadë dhe ndryshoi strukturën fiskale të vendit. Faktorët kryesorë përfshinë shpenzimet emergjente për rindërtim dhe mbështetje ekonomike, që çuan deficitin buxhetor mbi 6% të PBB-së, si dhe rënien e PBB-së nominale në 2020. Borxhi i jashtëm u rrit ndjeshëm në 36.5% të PBB-së, duke reflektuar aksesin në burime ndërkombëtare, ndërsa borxhi i brendshëm mbeti i stabilizuar në 37–38%.

Faza e stabilizimit (2022–2025)

Pas vitit 2021, borxhi publik nisi një trajektore zbritëse të qëndrueshme, duke përfituar nga rritja e fortë nominale e PBB-së (nga 1.87 trilionë në 2.62 trilionë lekë në 2025), kufizimi i deficitit nën 2% të PBB-së dhe politika e konsolidimit fiskal. Raporti borxh/PBB zbriti në 57.6% në 2023, në 54.2% në 2024 dhe pritet 53.5% në 2025, duke reflektuar një ulje mbi 20 pikë përqindje nga kulmi i pandemisë. Përbërja mbetet e qëndrueshme: borxhi i brendshëm rreth 31% dhe borxhi i jashtëm 22–23%, duke demonstruar diversifikimin e portofolit dhe uljen e riskut valutor.

Vlerësim i qëndrueshmërisë dhe implikime për politikat publike

Rënia e raportit borxh/PBB është e mirëpritur, por stabiliteti afatgjatë mbetet i varur nga tre faktorë: rritja reale e PBB-së mbi 3.5%, kostoja e huamarrjes dhe ruajtja e suficitit primar të lehtë. Nëse këto parametra respektohen, borxhi publik mund të stabilizohet në 50–52% të PBB-së deri në 2027. Megjithatë, ngadalësimi ekonomik ose presionet fiskale mund të rikthejnë raportin mbi 60%.

Nga stabiliteti nominal drejt qëndrueshmërisë reale

Edhe pse raporti borxh/PBB ka rënë, kjo është kryesisht rezultat i rritjes nominale të PBB-së dhe jo i uljes faktike të stokut të borxhit, i cili është rritur me 35% ndërsa PBB-ja me 81% nga 2015 në 2025. Për të arritur qëndrueshmëri reale, politikat duhet të fokusohen në reduktimin gradual të borxhit të jashtëm, zgjatjen e maturitetit të borxhit të brendshëm dhe ristrukturimin e shpenzimeve kapitale me ndikim real në rritjen ekonomike. Vetëm kështu Shqipëria mund të kalojë nga stabiliteti nominal drejt qëndrueshmërisë reale të borxhit publik.