Vlera e turistit për ekonominë shqiptare

Turizmi shqiptar ka hyrë në një fazë të re zhvillimi. Sfida kryesore nuk është më vetëm tërheqja e një numri më të madh vizitorësh, por rritja e vlerës ekonomike që Shqipëria arrin të krijojë nga çdo turist.

Të dhënat e paraqitura për vitet 2024–2025 tregojnë se hyrjet e shtetasve të huaj u rritën me 6,6%, nga 11,696 milionë në 12,466 milionë, ndërsa të ardhurat bruto nga turizmi, sipas shifrave të përdorura në këtë analizë, u rritën nga rreth 5,0 miliardë euro në 5,7 miliardë euro, ose me 14%.

Ky zhvillim tregon se të ardhurat turistike janë rritur më shpejt se numri i hyrjeve. Megjithatë, ai nuk provon automatikisht rritjen e produktivitetit apo të pasurisë së krijuar brenda vendit.

Sa vlerë vendase krijohet nga çdo euro që shpenzon turisti?

Për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje, ALTAX propozon dy tregues analitikë:

• DTVRR – Domestic Tourism Value Retention Ratio: raporti i mbajtjes së vlerës vendase nga turizmi.
• DTVPV – Domestic Tourism Value per Visitor: vlera e shtuar vendase për hyrje turistike.

Në skenarin qendror të përdorur në këtë analizë, me një raport të supozuar të mbajtjes së vlerës vendase prej 75%, rreth 343 euro nga çdo 457 euro të ardhura bruto për hyrje do të përfaqësonin vlerë të shtuar vendase. Ky është një skenar analitik, jo një tregues zyrtar i matur.

Përfundimi kryesor është se Shqipëria mund të rrisë përfitimin ekonomik nga turizmi edhe pa shtuar numrin e vizitorëve, nëse përmirëson lidhjet e turizmit me prodhimin vendas, rrit produktivitetin dhe mban një pjesë më të madhe të shpenzimit brenda ekonomisë kombëtare.

Sa vlen realisht një turist për Shqipërinë?

Numri i turistëve është tregues i rëndësishëm për suksesin e një destinacioni. Ai sinjalizon kërkesë, aktivitet tregtar, potencial investimi dhe mundësi punësimi. Por, nga këndvështrimi ekonomik, numri i vizitorëve nuk është vetë matës i pasurisë së krijuar.

Dy turistë mund të shpenzojnë të njëjtën shumë në Shqipëri, por të prodhojnë efekte ekonomike të ndryshme.

Turisti i parë mund të akomodohet në një apartament, të konsumojë ushqime të importuara, të përdorë shërbime me pak lidhje me prodhuesit vendas dhe të kryejë transaksionet kryesore përmes platformave ndërkombëtare.

Turisti i dytë mund të konsumojë produkte bujqësore shqiptare, të frekuentojë restorante që furnizohen nga fermerët vendas, të blejë produkte artizanale, të përdorë transport lokal dhe të paguajë për përvoja kulturore, sportive e turistike të krijuara në vend.

Në të dy rastet, shpenzimi mund të jetë i njëjtë. Por, në rastin e dytë, kërkesa turistike krijon lidhje më të forta me prodhimin, punësimin dhe sipërmarrjen shqiptare.

Kjo është arsyeja pse analiza ekonomike duhet të kalojë nga pyetja “Sa shpenzon turisti?” te pyetja “Sa vlerë e shtuar krijon ekonomia shqiptare nga shpenzimi i turistit?”

Vlera ekonomike e turistit nuk përcaktohet vetëm nga shuma që ai paguan, por edhe nga mënyra se si kjo shumë shpërndahet dhe transformohet brenda ekonomisë.

Çfarë tregojnë të dhënat e viteve 2024–2025?

Sipas shifrave të përdorura në materialin bazë, zhvillimi i turizmit shqiptar paraqitet si më poshtë.

Treguesi	2024	2025	Ndryshimi
Hyrjet e shtetasve të huaj	11,696 mln	12,466 mln	+6,6%
Të ardhurat bruto turistike	€5,0 mld	€5,7 mld	+14,0%
Arkëtimi bruto për hyrje	€427,5	€457,1	+6,9%

Burime të paraqitura në materialin bazë: INSTAT dhe Banka e Shqipërisë. Përpara publikimit, shifrat e të ardhurave turistike dhe përputhshmëria e periudhave të matjes duhet të verifikohen me seritë përkatëse zyrtare.

Të dhënat nxjerrin në pah tri zhvillime.

Së pari, të ardhurat janë rritur më shpejt se hyrjet. Diferenca prej 7,4 pikësh përqindjeje ndërmjet rritjes së të ardhurave dhe rritjes së hyrjeve sugjeron një rritje të arkëtimit bruto mesatar për hyrje.

Së dyti, rritja e arkëtimit nuk është e barabartë me rritjen e produktivitetit. Ajo mund të lidhet me çmime më të larta, qëndrime më të gjata, shpenzime më të mëdha ditore ose ndryshim të përbërjes së vizitorëve. Pa të dhëna shtesë, këta faktorë nuk mund të ndahen me saktësi.

Së treti, të ardhurat bruto nuk tregojnë se sa vlerë mbetet në Shqipëri. Një pjesë e shpenzimit mund të lidhet me mallra të importuara, pajisje, inpute ndërmjetëse, komisione platformash dhe shërbime të blera jashtë vendit.

Prandaj, rritja e të ardhurave për turist është një sinjal pozitiv për tregun turistik, por nuk mjafton për të përcaktuar përfitimin e plotë ekonomik të vendit.

3. Sa vlerë vendase krijohet nga çdo turist?

Për të matur përfitimin ekonomik të Shqipërisë, duhet të bëhet dallimi ndërmjet tri madhësive:

1. Shpenzimi ose arkëtimi bruto: shuma e të ardhurave që lidhen me vizitorin.
2. Vlera e shtuar vendase: vlera e krijuar nga aktiviteti ekonomik brenda vendit, pasi zbritet konsumi ndërmjetës.
3. Vlera që mbetet në ekonomi për zhvillim: pjesa e të ardhurave që shndërrohet në paga, fitime, të ardhura publike dhe investime që mund të mbështesin kapacitete të ardhshme prodhuese.

Këto madhësi lidhen me njëra-tjetrën, por nuk janë të barabarta.

Një hotel mund të arkëtojë 100 euro nga një turist, por kjo shumë nuk është e gjitha vlerë e shtuar. Hoteli mund të ketë shpenzime për ushqime, energji, produkte pastrimi, mirëmbajtje, pajisje dhe shërbime të tjera.

Vlera e shtuar matet nëpërmjet diferencës ndërmjet prodhimit dhe konsumit ndërmjetës. Ajo përfaqëson një tregues më të përshtatshëm për të kuptuar kontributin ekonomik të aktivitetit.

Në të njëjtën kohë, vlera e shtuar nuk është e barabartë me shumën që mbetet domosdoshmërisht në duart e familjeve shqiptare. Fitimet mund t’u takojnë pronarëve jorezidentë, ndërsa disa të ardhura mund të transferohen jashtë vendit. Për këtë arsye, analiza e plotë duhet të dallojë krijimin e vlerës brenda territorit shqiptar nga mbajtja e të ardhurave nga rezidentët dhe riinvestimi i tyre në ekonomi.

3.1. Treguesi i propozuar nga ALTAX: DTVRR

ALTAX propozon përdorimin e raportit të mbajtjes së vlerës vendase nga turizmi, me formulën:

DTVRR = Vlera e shtuar vendase e atribuueshme turizmit hyrës / Të ardhurat bruto nga turizmi hyrës × 100

Ky tregues synon të masë se çfarë pjese e të ardhurave bruto turistike shndërrohet në vlerë të shtuar të krijuar brenda Shqipërisë.

Nga ky tregues mund të nxirret vlera e shtuar vendase për hyrje turistike:

DTVPV = Të ardhurat bruto për hyrje × DTVRR

Përllogaritja duhet të mbështetet në të dhëna të integruara për shpenzimet turistike, strukturën e konsumit ndërmjetës, inputet e importuara, furnizimet vendase dhe vlerën e shtuar sipas industrive.

Deri në krijimin e një baze të tillë empirike, DTVRR dhe DTVPV duhet të paraqiten si tregues të propozuar për analizë, jo si statistika zyrtare të Shqipërisë.

Çfarë vlere mund të krijojë një turist me Skenarët për vitin 2025?

Në mungesë të një matjeje të drejtpërdrejtë të DTVRR, analiza përdor pesë skenarë për të vlerësuar ndjeshmërinë e rezultatit.

Skenari DTVRR	Vlerë e shtuar vendase për hyrje	Vlerë e shtuar e modeluar për vitin 2025
50% – stres	€228,6	€2,85 mld
60% – stres	€274,3	€3,42 mld
70%	€320,1	€3,99 mld
75% – qendror	€342,9	€4,275 mld
80%	€365,8	€4,56 mld

Llogaritjet mbështeten në të ardhura bruto prej rreth 5,7 miliardë eurosh dhe 12,466 milionë hyrje për vitin 2025. Skenarët janë modelim analitik dhe nuk përfaqësojnë vlera të matura zyrtarisht.

Rezultatet tregojnë se vlera e përllogaritur për hyrje ndryshon ndjeshëm në varësi të përmbajtjes vendase të të ardhurave turistike.

Në skenarin qendror prej 75%, çdo hyrje korrespondon me rreth 343 euro vlerë të shtuar vendase. Në skenarin prej 50%, kjo vlerë bie në rreth 229 euro.

Diferenca prej rreth 114 eurosh për hyrje tregon rëndësinë që ka përmbajtja vendase e konsumit turistik për vlerën ekonomike që mund të krijojë vendi.

Megjithatë, këto shifra nuk duhet të interpretohen si shpenzimi individual i një turisti të identifikuar apo si matje e drejtpërdrejtë e vlerës së krijuar nga çdo vizitor. Ato janë mesatare të modeluara, të llogaritura mbi të ardhurat bruto dhe numrin e hyrjeve.

Çfarë ndodh me çdo 100 euro që shpenzon turisti?

Për ta bërë problemin më të kuptueshëm, mund të përdorim skenarin qendror të ALTAX.

Nga çdo 100 euro të ardhura bruto turistike, modeli supozon:

Përbërësi i modeluar	Euro	Pesha
Vlera e shtuar e krijuar brenda Shqipërisë	75,0	75%
Komponenti jashtë vlerës së shtuar vendase	25,0	25%
Gjithsej	100,0	100%

Ky është ilustrim i skenarit DTVRR 75%, jo matje empirike e shpërndarjes së shpenzimit turistik.

Brenda 75 eurove të vlerës së shtuar vendase, modeli përdor gjithashtu një ndarje orientuese prej rreth 25,5 eurosh për kompensimin e punonjësve, 48,1 eurosh për suficitin bruto operativ dhe të ardhurat e përziera, si dhe 1,4 eurosh për taksat e tjera neto mbi prodhimin.

Kjo ndarje e dytë është një përafrim i bazuar në strukturën e përgjithshme të ekonomisë dhe jo një matje e posaçme e sektorit turistik. Ajo duhet përdorur me kujdes dhe nuk mund të zëvendësojë të dhënat e dedikuara për turizmin.

Po kështu, 25 eurot jashtë vlerës së shtuar vendase nuk mund të emërtohen automatikisht si importe. Ato përfaqësojnë një diferencë analitike që mund të përmbajë komponentë të ndryshëm të kostos dhe pagesave jashtë ekonomisë së matur.

Pse është e rëndësishme kjo ndarje?

Sepse i njëjti shpenzim turistik mund të ketë pasoja të ndryshme për ekonominë.

Nëse hoteli blen perime, mish, djathë, vaj ulliri dhe verë nga prodhues shqiptarë, kërkesa e turistit mbështet edhe bujqësinë, përpunimin ushqimor, transportin dhe tregtinë vendase.

Nëse hoteli furnizohet kryesisht me produkte të importuara, një pjesë më e madhe e kërkesës kalon te prodhuesit e huaj dhe lidhja me ekonominë shqiptare dobësohet.

Turisti mund të paguajë të njëjtën shumë në të dyja rastet. Ndryshon, megjithatë, thellësia e efektit ekonomik brenda vendit.

Kjo është arsyeja pse rritja e përmbajtjes vendase të turizmit mund të jetë po aq e rëndësishme sa rritja e shpenzimit për turist.

6. A mund të krijojë Shqipëria më shumë vlerë pa shtuar turistët?

Një nga rezultatet më të rëndësishme të modelit është se rritja e vlerës së shtuar vendase nuk kërkon domosdoshmërisht rritjen e numrit të vizitorëve.

Duke mbajtur të pandryshuara të ardhurat bruto turistike të vitit 2025 në rreth 5,7 miliardë euro, mund të krahasojmë dy skenarë:

Treguesi	DTVRR 50%	DTVRR 75%
Të ardhurat bruto turistike	€5,7 mld	€5,7 mld
Vlera e shtuar vendase e modeluar	€2,85 mld	€4,275 mld
Vlera e shtuar vendase për hyrje	€228,6	€342,9

Kalimi nga skenari 50% në atë 75% do të sillte një diferencë të modeluar prej rreth 1,425 miliardë eurosh vlerë të shtuar vendase, pa rritur të ardhurat bruto turistike dhe pa shtuar asnjë hyrje.

Kjo diferencë nuk është një parashikim i sigurt dhe as një shumë që mund të realizohet automatikisht. Ajo tregon madhësinë teorike të mundësisë ekonomike që lidhet me rritjen e përmbajtjes vendase, nëse supozimet e modelit do të konfirmoheshin nga të dhënat.

Për politikëbërjen, mesazhi është i qartë: rritja e numrit të turistëve nuk duhet të jetë objektivi i vetëm. Një objektiv po aq i rëndësishëm duhet të jetë rritja e vlerës së krijuar për çdo euro të ardhurash turistike.

Si mund të rritet vlera ekonomike e turistit?

Për ta kthyer këtë potencial në rezultat, nevojiten ndërhyrje që përmirësojnë lidhjen midis kërkesës turistike dhe kapaciteteve prodhuese shqiptare.

-Rritja e furnizimit turistik nga prodhuesit vendas

Hotelet, restorantet dhe operatorët turistikë duhet të kenë mundësi të furnizohen rregullisht me produkte shqiptare, me standarde të qëndrueshme cilësie, çmime konkurruese dhe logjistikë të besueshme.

Politikat mund të mbështesin kontratat ndërmjet strukturave turistike dhe fermerëve, përpunuesve ushqimorë dhe ndërmarrjeve të vogla prodhuese.

Objektivi nuk është zëvendësimi administrativ i importeve, por rritja e konkurrueshmërisë së ofertës vendase.

– Zgjerimi i ofertës përtej akomodimit dhe restoranteve

Sa më shumë produkte dhe shërbime të ofrojë ekonomia shqiptare, aq më shumë mundësi ka që shpenzimi turistik të shpërndahet në sektorë të ndryshëm.

Këtu përfshihen turizmi kulturor, trashëgimia historike, aktivitetet sportive, gastronomia, artizanati, agroturizmi, shërbimet profesionale dhe përvojat e organizuara nga operatorë vendas.

Diversifikimi rrit mundësinë që turisti të shpenzojë për produkte me vlerë të shtuar më të lartë dhe që aktiviteti ekonomik të mos përqendrohet vetëm në muajt e sezonit veror.

– Rritja e produktivitetit dhe e cilësisë së punës

Një turist me shpenzim më të lartë nuk garanton automatikisht paga më të larta për punonjësit.

Për këtë nevojiten aftësi profesionale, teknologji, organizim më i mirë i ndërmarrjeve dhe shërbime që mund të ofrohen me cilësi më të lartë.

Matja e vlerës së shtuar për punonjës dhe e të ardhurave reale për punonjës duhet të bëhet pjesë e vlerësimit të zhvillimit turistik.

– Rritja e investimeve produktive

Investimet në hoteleri dhe pasuri të paluajtshme mund të rrisin kapacitetin akomodues, por ndikimi i tyre afatgjatë varet edhe nga produktiviteti që krijojnë.

Investimet që përmirësojnë logjistikën, përpunimin ushqimor, teknologjinë, eficiencën energjetike, menaxhimin e ujit dhe aftësitë profesionale mund të përforcojnë lidhjet ndërmjet turizmit dhe sektorëve të tjerë.

-Përmirësimi i cilësisë së qëndrimit dhe i shpenzimit

Politikat turistike duhet të synojnë jo thjesht më shumë hyrje, por edhe qëndrime me vlerë më të lartë ekonomike.

Kjo kërkon analiza të shpenzimit ditor, kohëzgjatjes së qëndrimit, përbërjes së vizitorëve, sezonit të udhëtimit dhe produkteve që konsumojnë.

Një turist që qëndron më gjatë dhe përdor një gamë më të gjerë shërbimesh vendase mund të gjenerojë më shumë vlerë, por rezultati duhet të matet dhe jo të supozohet.

Si duhet matur vlera e turistit në Shqipëri?

Për të kaluar nga një skenar analitik në një tregues të besueshëm, Shqipëria ka nevojë për një sistem të integruar të statistikave turistike dhe të llogarive kombëtare.

INSTAT dhe Banka e Shqipërisë, në bashkëpunim me institucionet përkatëse, mund të zhvillojnë një kuadër që lidh shpenzimet turistike me prodhimin, importet, vlerën e shtuar, punësimin dhe të ardhurat.

Një panel minimal duhet të përfshijë:

Treguesi	Çfarë mat	Përdorimi ekonomik
Të ardhurat bruto për hyrje	Të ardhurat turistike ndaj numrit të hyrjeve	Shpenzimin mesatar të atribuuar për hyrje
DTVRR	Pjesën e të ardhurave që shndërrohet në vlerë të shtuar vendase	Përmbajtjen ekonomike vendase
DTVPV	Vlerën e shtuar vendase për hyrje	Vlerën ekonomike mesatare të atribuueshme për hyrje
Vlera e shtuar për natë qëndrimi	Vlerën e krijuar ndaj net-qëndrimeve	Efikasitetin ekonomik të qëndrimit
Vlera e shtuar për punonjës	Produktivitetin e punës	Cilësinë e rritjes ekonomike
Pesha e furnizimeve vendase	Shkallën e lidhjes me prodhuesit shqiptarë	Thellësinë e zinxhirit vendas të furnizimit
Investimi produktiv i lidhur me turizmin	Investimet që rrisin kapacitetin prodhues	Qëndrueshmërinë afatgjatë të sektorit

Llogaritja e DTVRR kërkon ndarjen e shpenzimeve turistike sipas produkteve dhe industrive, identifikimin e inputeve të importuara dhe vendase, si dhe matjen e vlerës së shtuar të krijuar në çdo hallkë.

Për këtë qëllim, një Llogari Satelitore e Turizmit (Tourism Satellite Account), e integruar me Tabelat e Ofertës dhe Përdorimit (Supply and Use Tables), do të ofronte bazën metodologjike për një matje më të plotë.

Duhet të deklarohet gjithashtu nëse treguesi përfshin vetëm vlerën e shtuar të aktiviteteve që u shërbejnë drejtpërdrejt turistëve apo edhe vlerën e shtuar të furnizuesve vendas. Këto dy qasje japin rezultate të ndryshme dhe nuk duhen përzier pa shpjegim.

Të dhënat e viteve 2024–2025 tregojnë një rritje më të shpejtë të të ardhurave turistike se të hyrjeve. Por për të kuptuar nëse kjo po krijon më shumë pasuri vendase, nevojitet një matje e drejtpërdrejtë e vlerës së shtuar.

Modeli analitik i ALTAX sugjeron se vlera e atribuuar për hyrje mund të ndryshojë ndjeshëm në varësi të përmbajtjes vendase të të ardhurave. Ky rezultat duhet të verifikohet empirikisht përpara se të përdoret si matje përfundimtare e performancës së sektorit.

Objektivi ekonomik nuk është të minimizohet rëndësia e numrit të turistëve. Është të sigurohet që rritja e tyre të krijojë përfitime më të mëdha për prodhuesit, punonjësit, sipërmarrjet dhe financat publike shqiptare.

Në këtë kuptim, suksesi i turizmit nuk përfundon kur vizitori hyn në Shqipëri, paguan dhe largohet. Ai merr kuptim të plotë ekonomik kur kërkesa e tij forcon kapacitetin e vendit për të prodhuar, për të punësuar, për të investuar dhe për të krijuar vlerë edhe pas përfundimit të sezonit.

Kjo është beteja e dytë e turizmit shqiptar: kalimi nga ekonomia e flukseve turistike te ekonomia e vlerës së shtuar.

Shënim metodologjik: DTVRR dhe DTVPV janë tregues të propozuar për analizë. Skenarët 50–80% janë supozime modelimi dhe jo rezultate të një matjeje zyrtare të përmbajtjes vendase të turizmit. Shifrat për vitet 2024–2025 dhe burimet statistikore përkatëse duhen kontrolluar kundrejt publikimeve origjinale përpara publikimit përfundimtar.

* Pjese nga studimi Turizmi shqiptar: Pasuri e qëndrueshme apo varësi strukturore?