Rishikimi i kushtit të 15 viteve kontribute jep drejtësi, mbulim dhe qëndrueshmëri

Në sistemin aktual të pensioneve në Shqipëri, kushti minimal i 15 viteve pune (kontribute) kërkohet për të kualifikuar për pensionin bazë të pleqërisë në Shtyllën e Parë (skema PAYG). Ky kusht është kritikuar si një “anomali” sepse lë shumë punëtorë informalë, emigrantë dhe grupe vulnerabël (si gratë apo banorët ruralë) pa mbrojtje deri në moshën 70 vjeç, ku ata mund të marrin vetëm pensionin social jo-kontributiv (Shtylla Zero).

Sipas raportit të Bankës Botërore (BB) të nëntorit 2025, “Albania Public Finance Review: Enhancing Fiscal Sustainability for Inclusive Growth”, ky kusht ul pjesëmarrjen në sistem, rrit pabarazitë dhe kontribuon në deficite fiskale, duke prekur rreth 30% të punëve informale dhe mbi 40% të shqiptarëve që jetojnë jashtë.

Projeksionet tregojnë se pa reforma, raporti kontribues-përfitues (1.18 në 2022) do të përkeqësohet për shkak të plakjes së popullsisë dhe emigracionit, duke rritur deficitin me 0.5–1.5% të PBB-së deri në 2065.

BB nuk propozon heqjen e plotë të këtij kushti, por modifikimin e tij për të rritur mbulimin dhe drejtësinë. Propozimi kryesor është integrimi i Shtyllave Zero dhe Një me një formulë të re pensioni, ku ata me më pak se 15 vite kontribute shtyhen në moshën 72 vjeç për pension, ndërsa shpërblehen kontribuesit me mbi 15 vite me norma më të larta.

Kjo synon të zgjerojë mbulimin, të rrisë pjesëmarrjen në tregun e punës dhe të luftonte informalitetin përmes Strategjisë së Mesme të të Ardhurave (2024–2027), duke synuar +5.5% punëtorë të regjistruar dhe +16% deklarime reale pagash.

Ky është një rekomandim i arsyeshëm dhe i nevojshëm, por me sfida tranzicioni.

Nga njëra anë, modifikimi i kushtit rrit drejtësinë sociale duke mbrojtur më mirë punëtorët informalë dhe emigrantët, të cilët aktualisht mbeten pa pension derisa të arrijnë 70 vjeç, duke ulur rrezikun e varfërisë në pleqëri (sidomos për gratë, që kanë jetëgjatësi më të lartë por të ardhura më të ulëta).

Sipas BB, kjo do të forcojë qëndrueshmërinë fiskale dhe do të stimulojë kontributet më të gjata, duke shmangur krizën fiskale nga plakja (popullsia mbi moshën e pensionit pritet të arrijë 29–34% deri në 2060). Nga ana tjetër, kritikët (si nga perceptimet e kontribuesve dhe në studime të fundit) argumentojnë se mund të dekurajojë pjesëmarrjen fillestare nëse shtyrja në 72 vjeç shihet si ndëshkim, dhe kërkon edukim të fortë pensionesh për të lidhur benefitet me kontributet. Gjithashtu, IMF paralajmëron kundër bonuseve të gjera pensionesh që dobësojnë lidhjen me kontributet, duke sugjeruar se reforma duhet të fokusohet në incentivë afatgjatë pa shtuar shpenzime të panevojshme.

Në përgjithësi, vlerësohet pozitivisht për rritjen e inkluzivitetit, por kërkon mbështetje nga marrëveshje bilaterale për emigrantët (tashmë me 17 vende) dhe reduktim të informalitetit për të qenë efektiv.

A është e mundur që të aplikohet një formulë tjetër në llogaritjen e pensionit?

Formula aktuale e pensionit në Shtyllën e Parë bazohet në një normë akumulimi 1% për vit kontributi, me një normë zëvendësimi të ulët (32%, më e ulëta në rajon) dhe mbulim 124% për moshën 65+, por me deficite fiskale (1.04% të PBB-së në 2022).

BB propozon një formulë të re të diferencuar: pensioni = 12% e pagës sociale + 0.7% për 15 vitet e para + 1.4% për vitet shtesë. Kjo rrit normën e akumulimit në 1.1%, duke rritur normën e zëvendësimit me 3.3% për karriera 30-vjeçare, dhe integrohet me Shtyllën Zero për të thjeshtësuar sistemin.

Po, është e mundur të aplikohet një formulë tjetër.

BB nuk imponon një model të vetëm, por ofron opsione bazuar në kuadrin C.A.S.E. (Mbulim, Adekuatësi, Qëndrueshmëri, Drejtësi). Për shembull, mund të konsiderohet një sistem Notional Defined Contribution (NDC) për kontribuesit e rinj, ku interesi fiktiv lidhet me rritjen e pagave, si në Suedi ose Armeni. Po ashtu, futja e një Shtylle të re të detyrueshme DC (Defined Contribution) për të rinjtë, duke reduktuar subvencionet në Shtyllën Një dhe duke promovuar kursime private (mësim nga Gjeorgjia).

Qeveria mund të zgjedhë variante për të balancuar kostot tranzicioni (të larta për DC të re) me benefitet afatgjata, duke marrë parasysh kontekstin demografik shqiptar. Studime të mëparshme nga BB sugjerojnë se reforma të ngjashme kanë ulur barrën fiskale në Shqipëri, por kërkojnë përshtatje lokale.

Sa e drejtë është dhe sa stimuluese formula e propozuar nga Banka Botërore?

Kjo diferencim (0.7% për 15 vitet e para, 1.4% për shtesat) është mjaft e drejtë dhe stimuluese, por me nuanca të caktuara.

Nga pikëpamja e drejtësisë, ajo eleminon pabarazitë duke shpërblyer kontribuesit afatgjatë, ndërsa ofron një bazë minimale (12% paga sociale) për të mbrojtur të varfërit dhe informalët, duke zgjeruar mbulimin dhe duke reduktuar rrezikun e varfërisë në pleqëri. Kjo është në linjë me objektivat e BB për drejtësi, duke eleminuar subsidet rurale (kursim 0.16% PBB) dhe duke ridrejtur fondet te pensionet sociale për të varfërit.

Nga ana stimuluese, ajo inkurajon punë më të gjatë dhe kontribute më të larta, duke lidhur benefitet drejtpërdrejt me përpjekjen individuale, çka lufton informalitetin dhe rrit pjesëmarrjen e grave e të rinjve në forcën e punës. Projekcionet e BB tregojnë se kjo do të stabilizojë shpenzimet në 9.5% të PBB-së, më ulët se mesatarja rajonale (11.4%).

Megjithatë, disa perceptime nga kontribuesit sugjerojnë se sistemi aktual nuk funksionon mirë dhe reforma është e domosdoshme, por diferencimi mund të shihet si “ndëshkim” për ata me karriera të shkurtra (si emigrantët), duke kërkuar edukim dhe incentivë shtesë si trajnime për të moshuarit. IMF thekson se formula duhet të shmangë dobësimin e lidhjes me kontributet, duke e bërë këtë propozim stimulues nëse implementohet pa bonuse arbitrare.

Në përgjithësi, është drejtë dhe stimuluese në kontekstin shqiptar, por suksesi varet nga reduktimi i emigracionit dhe informalitetit për të maksimizuar efektin.