Pse performanca e administratës tatimore matet me realizimin e buxhetit dhe jo me ngushtimin e evazionit fiskal?

Kjo pyetje prek një aspekt thelbësor të sistemit fiskal, ku prioritetet formale, praktikat administrative dhe interesat politike luajnë rol vendimtar.

Në vendet si Shqipëria, ku administrata tatimore është pjesë e mekanizmit shtetëror për mbledhjen e të ardhurave, fokusi te buxheti nuk është rastësor, por rrjedh nga një sërë arsye strukturore, metodologjike dhe politike.

Le të shqyrtojmë këtë temë hap pas hapi, duke e shndërruar në një rrëfim të lidhur që nxjerr në pah kontrastin mes dy qasjeve.

Së pari, duhet të kuptojmë se objektivi kryesor i administratës tatimore, sipas ligjit dhe mandateve të saj është mbledhja e të ardhurave të planifikuara në buxhetin e shtetit. Buxheti vjetor fiskal shërben si plani kryesor i financave publike, dhe tatimet janë mjeti kryesor për të siguruar fondet e nevojshme për shpenzimet shtetërore. Kështu, performanca e administratës vlerësohet tradicionalisht përmes indikatorit kryesor: sa përqind e planit buxhetor u arrit?
Ky është një tregues i drejtpërdrejtë dhe i matshëm, që lidhet ngushtë me suksesin e qeverisë në menaxhimin e financave.

Nga ana tjetër, evazioni fiskal, pra shmangia e pagesës së tatimeve nuk është një indikator formal në KPI-të (Key Performance Indicators) e brendshme të administratës. Arsyeja?

Evazioni matet me vështirësi, kërkon modele komplekse analitike dhe të pavarura dhe shpesh ekspozon dobësitë e sistemit fiskal, si mangësitë në legjislacion apo korrupsionin e mundshëm. Nëse administrata do ta përfshinte atë si matës kryesor, do të duhej të pranonte publikisht boshllëqet e veta, gjë që nuk është gjithmonë e dëshirueshme.

Kjo na çon te sfida e dytë. Evazioni nuk mund të matet në mënyrë të saktë dhe të përvitshme si buxheti. Për të vlerësuar evazionin, nevojiten analiza makro-ekonomike të thella, si llogaritja e “hendekut të TVSH-së” (VAT gap), krahasimi i konsumit real me deklarimet tatimore, modelet input-output që shqyrtojnë zinxhirin e prodhimit, apo studimet sektoriale mbi informalitetin ekonomik. Këto metoda, të zhvilluara nga institucione si Bashkimi Evropian apo OECD-ja, kërkojnë të dhëna të gjera, ekspertizë të specializuar dhe kohë të konsiderueshme. Në Shqipëri, këto vlerësime ose mungojnë fare, ose publikohen rrallë dhe nuk lidhen drejtpërdrejt me vlerësimin e punës së drejtuesve të administratës. Si rezultat, nuk ka një mekanizëm të rregullt për të monitoruar uljen e evazionit, ndryshe nga raportet mujore apo vjetore të buxhetit, të cilat janë të shpejta dhe të bazuara në shifra konkrete.

Nga pikëpamja praktike dhe politike, realizimi i buxhetit është shumë më i leverdisshëm. Qeveritë preferojnë të komunikojnë suksese të thjeshta, si “arritëm 102% të planit buxhetor”, sesa të diskutojnë uljen e evazionit me 3 pikë përqindjeje sipas një modeli kompleks.
Matja e buxhetit është e saktë, të ardhurat janë të numërueshme dhe të verifikueshme në kohë reale dhe lehtësisht e komunikueshme për publikun. Në të kundërt, evazioni është një indikator i vonuar, i debatueshëm dhe që shpesh zbulon probleme strukturore si korrupsioni apo mangësitë në sistemin e kontrollit. Kjo e bën atë më pak tërheqës për politikanët, të cilët duan tregues që theksojnë arritjet pa nxjerrë në pah dështimet.

Një arsye tjetër kritike është se realizimi i buxhetit mund të arrihet edhe pa ulur evazionin, duke deformuar kështu realitetin e performancës së vërtetë. Administrata mund të rrisë të ardhurat duke shtuar tatimet indirekte, duke zhvendosur barrën te tatimpaguesit e rregullt dhe korrektë, duke kryer kontrolle më agresive te bizneset e vogla, duke aplikuar paga indikative apo tatime të përcaktuara (si turizmi) dhe penalitete më të larta, apo duke shfrytëzuar rritjen ekonomike dhe inflacionin për të gjeneruar më shumë të ardhura nga TVSH-ja.
Në këto raste, buxheti plotësohet, por evazioni mbetet i pandryshuar, thjesht ngarkohen më shumë ata që paguajnë gjithmonë, ndërsa evazionistët e mëdhenj shmangin pasojat. Kjo krijon një iluzion suksesi, ku performanca duket e lartë, por sistemi fiskal nuk bëhet më i drejtë apo më efikas.

Mungesa e transparencës luan gjithashtu një rol të madh.
Në shumë vende të Bashkimit Evropian, publikohen rregullisht raporte mbi “VAT gap”, “tax gap” kombëtar apo “social contribution gap”, të cilat shndërrohen në KPI-të kryesore për administratën tatimore.
Këto dokumente krijojnë llogaridhënie dhe presin reforma. Në Shqipëri, matjet e evazionit nuk publikohen rregullisht, nuk lidhen me performancën e drejtuesve dhe nuk shërbejnë si mekanizëm kontrolli.
Pa indikatorë të tillë, nuk ka matje të vërtetë dhe pa matje, nuk ka përgjegjësi të vërtetë.

Për më tepër, matja e evazionit do të ulte hapësirën për manovra politike.
Nëse një shtet pranon zyrtarisht nivelin e evazionit, vendndodhjen e tij dhe arsyet pse mbetet i lartë, atëherë detyrohet të ndërmarrë reforma reale, si digjitalizimi i plotë i proceseve, kontrolli zinxhir i transaksioneve, reformimi i pronësisë apo fiskalizimi efektiv. Kjo krijon presion publik dhe kërkon transparencë, e cila nuk është gjithmonë në interes të qeverisë. Mosmatja e mban problemin në mjegull, duke lejuar që status quo-ja të vazhdojë pa ndërhyrje të thella.

Në fund të fundit, ulja e evazionit kërkon reforma që prekin interesa të fuqishme, si: aktorë ekonomikë të mëdhenj, praktika biznesi të konsoliduara apo zona rurale dhe urbane ku informaliteti është pjesë e kulturës ekonomike. Ndërsa realizimi i buxhetit mund të arrihet pa ndryshuar asgjë strukturore, duke mbajtur fokusin te rezultatet e shkurtra.

Në përfundim, administrata tatimore nuk matet me evazionin sepse buxheti është një interes direkt politik, ndërsa evazioni kërkon transparencë që nuk i leverdis pushtetit. Evazioni nuk matet lehtë dhe nuk është pjesë e KPI-ve formale, ndërsa buxheti lejon arritje pa ulur realisht shmangien fiskale.
Nga perspektiva sistemike, matja e evazionit do të thotë pranimi i problemit, çka kërkon guxim politik. Në rast normaliteti administrimi, performanca duhet të lidhet me uljen e hendekut tatimor, siç bëjnë standardet e BE-së dhe OECD-së, për të krijuar një sistem më të drejtë dhe efikas.
Kështu mund të kalojmë nga iluzioni i buxhetit te realiteti i luftës së vërtetë kundër evazionit.