Një krahasim  mes tregut energjetik në Norvegji dhe Shqipëri

Çmimi i energjisë elektrike në Norvegji ka pësuar luhatje të konsiderueshme vitet e fundit, të ndikuara nga faktorë si kushtet klimatike, kapacitetet e prodhimit dhe lidhjet me tregjet evropiane.

Çmimet e fundit të energjisë elektrike në Norvegji janë si më poshtë:

• Norvegjia Jugore: Në jug të vendit, çmimet kanë arritur nivele të larta. Sipas burimeve, çmimi i energjisë elektrike në jug të Norvegjisë është rritur për më shumë se 13 korona (rreth 1,10 euro) për kilovat orë.
• Norvegjia Qendrore dhe Veriore: Në këto rajone, çmimet kanë qenë më të ulëta. Për shembull, në Trøndelag, çmimi ditor ka qenë rreth 13 øre për kilovat orë, ndërsa në Norvegjinë veriore rreth 14 øre.

Çmimet e energjisë ndikohen nga një sërë faktorësh ekonomikë, teknologjikë, politikë dhe mjedisorë. Më poshtë janë faktorët që ndikojnë kryesisht te çmimet energjetike në Norvegji.

• Prodhimi hidroelektrik: Norvegjia mbështetet kryesisht te hidrocentralet për prodhimin e energjisë. Nivelet e reshjeve dhe kapaciteti i rezervuarëve ndikojnë drejtpërdrejt në ofertën dhe çmimin e energjisë.
• Lidhjet me tregjet evropiane: Norvegjia është e lidhur me rrjetin energjetik evropian, dhe çmimet në BE ndikojnë në çmimet vendase. Kur çmimet në BE rriten, kjo reflektohet edhe në Norvegji.
• Kushtet klimatike: Erërat e dobëta në Evropë dhe temperaturat e ulëta në Norvegji kanë ndikuar në rritjen e çmimeve.

Për të mbrojtur konsumatorët nga çmimet e larta, qeveria norvegjeze ka ndërmarrë masa subvencionimi dhe ndryshime në sistemin e subvencionimit të energjisë elektrike. Çmimet e energjisë elektrike në Norvegji janë të ndryshueshme dhe varen nga faktorë të shumtë, përfshirë kushtet klimatike, kapacitetet e prodhimit dhe lidhjet me tregjet ndërkombëtare. Konsumatorët në jug të vendit kanë përjetuar çmime më të larta krahasuar me ata në veri. Qeveria po ndërmerr masa për të zbutur ndikimin e këtyre luhatjeve tek qytetarët.

Norvegjia ka një treg të liberalizuar të energjisë elektrike, i cili funksionon që nga viti 1991. Ky ishte një nga tregjet e para të energjisë elektrike në botë që u liberalizua, duke vendosur bazat për modelin e tregut të energjisë të përdorur më vonë në shumë vende të tjera.

Karakteristikat kryesore të tregut të liberalizuar të energjisë elektrike në Norvegji kanë një kompozim që bazohet te:

1. Operatori i Tregut
   • Tregu i energjisë në Norvegji operohet përmes Nord Pool, tregu i përbashkët i energjisë për vendet nordike dhe baltike.
   • Nord Pool është një bursë energjie ku çmimi përcaktohet në bazë të ofertës dhe kërkesës.
2. Konkurrenca ndërmjet furnizuesve
   • Konsumatorët kanë të drejtë të zgjedhin furnizuesin e energjisë elektrike, duke rritur konkurrencën dhe efikasitetin.
   • Mbi 100 furnizues të energjisë elektrike janë aktivë në tregun norvegjez.
3. Çmimi i energjisë
   • Përcaktohet nga tregu i lirë dhe ndikohet nga faktorët e kërkesës dhe ofertës, duke përfshirë prodhimin nga hidrocentralet dhe eksportet drejt Evropës.
   • Çmimi është dinamik dhe luhatet në bazë të tregut ndërkombëtar dhe kushteve klimatike.
4. Lidhja me tregjet evropiane:
   • Norvegjia është e lidhur me rrjetin evropian të energjisë elektrike përmes kabllove ndërkombëtare.
   • Kjo lidhje mund të çojë në rritjen e çmimeve vendase kur çmimet në Evropë janë më të larta.
5. Transparenca
   • Tregu i energjisë është shumë transparent, dhe konsumatorët kanë akses të lehtë në informacion mbi tarifat dhe furnizuesit përmes platformave të qeverisë ose të pavarura.
6. Subvencione dhe mbështetje qeveritare
   • Pavarësisht liberalizimit, qeveria ofron mbështetje për konsumatorët, veçanërisht gjatë periudhave të luhatjeve të mëdha të çmimeve.

Natyrisht që nga liberalizimit të tregut në Norvegji kanë ardhur edhe përfitime, të tilla si:

• Konkurrencë më e lartë, që i ka dhënë mundësi konsumatorëve të zgjedhin furnizuesit më të mirë për nevojat e tyre.
• Efikasitet më i madh për prodhuesit dhe furnizuesit, të cilët duhet të operojnë më efektivisht për të mbajtur pozicionin e tyre në treg.
• Çmime të ulëta historikisht. Duke qenë se Norvegjia prodhon shumicën e energjisë nga hidrocentralet, çmimet kanë qenë të ulëta në krahasim me shumë vende evropiane.

Në respekt të përfitimeve dhe një menaxhimi të mirë, ky treg ka edhe sfida që i bie pikerisht liberalizimi, të tilla si:

1. Luhatjet e çmimeve: Lidhjet me tregjet evropiane dhe ndikimet klimatike kanë sjellë luhatje të mëdha të çmimeve.
2. Eksportet e energjisë: Kritikët argumentojnë se eksportet e tepërta mund të rrisin çmimet vendase.
3. Përballueshmëria: Pavarësisht subvencioneve, çmimet e larta mund të jenë problematike për konsumatorët gjatë dimrave të ftohtë.

Tregu i liberalizuar i energjisë në Norvegji është një nga më të avancuarit në botë, duke ofruar fleksibilitet dhe konkurrencë për konsumatorët. Megjithatë, sfidat si luhatjet e çmimeve dhe ndikimet nga tregjet evropiane mbeten çështje kyçe për diskutim.

Po Shqipëria, pse nuk e ka liberalizuar tregun?

Shqipëria nuk e ka liberalizuar plotësisht tregun e energjisë elektrike, edhe pse procesi ka nisur dhe është në zhvillim e sipër. Arsyeja kryesore për këtë vonesë lidhet me faktorë strukturalë, ekonomikë dhe politikë. Ja një analizë e detajuar e situatës:

Arsyet pse Shqipëria nuk e ka liberalizuar plotësisht tregun e energjisë janë të varura nga:

1. Monopoli në furnizim dhe shpërndarje. OSHEE (Operatori i Shpërndarjes së Energjisë Elektrike) ka monopolin mbi shpërndarjen e energjisë elektrike në Shqipëri. Liberalizimi do të kërkonte ndarje funksionale dhe hapjen e tregut për aktorë të rinj, gjë që nuk është realizuar plotësisht. Kjo ndarje është bërë formalisht, por ende nuk përkon me modulet e tregut të liberalizuar.
2. Varësia nga burimet hidro. Shqipëria e prodhon shumicën e energjisë nga hidrocentralet, duke e bërë vendin të ndjeshëm ndaj ndryshimeve klimatike. Në vitet me thatësira, vendi detyrohet të importojë energji me çmime të larta, duke e vështirësuar stabilitetin e tregut.
3. Infrastruktura e dobët. Infrastruktura e shpërndarjes dhe matjes së energjisë elektrike ka qenë historikisht e dobët dhe me humbje të mëdha teknike dhe jo-teknike. Liberalizimi kërkon një sistem të sofistikuar për matjen e konsumit dhe ndarjen e përgjegjësive ndërmjet operatorëve.
4. Borxhet dhe sfidat financiare. Sistemi energjetik në Shqipëri ka pasur borxhe të mëdha historike. Për shembull, OSHEE ka luftuar me mosarkëtimin e faturave nga konsumatorët, veçanërisht në zonat rurale. Kjo situatë krijon paqëndrueshmëri financiare, duke penguar zhvillimin e tregut.
5. Mbrojtja e konsumatorëve familjarë. Një nga arsyet kryesore për mungesën e liberalizimit është frika se çmimet e energjisë do të rriten për familjet dhe konsumatorët më të cenueshëm. Aktualisht, qeveria ka shprehur nismën për subvencion të energjisë për konsumatorët familjarë, krahas asaj që jep për familjet e penionistëve. Liberalizimi do të kërkonte një reformë të thellë të skemave të subvencionimit.
6. Mungesa e konkurrencës reale. Prodhimi i energjisë është i dominuar nga disa lojtarë kryesorë, si KESH (Korporata Elektroenergjitike Shqiptare) dhe HEC-et private. Liberalizimi kërkon një treg me shumë furnizues të vegjël dhe konkurrues, gjë që aktualisht mungon.

Gjendja aktuale e procesit të liberalizimit

1. Liberalizimi i pjesshëm për konsumatorët e mëdhenj. Qeveria ka bërë hapa drejt liberalizimit duke detyruar konsumatorët e mëdhenj industrialë të dalin në treg të lirë. Kjo kategori blen energji nga tregu i lirë dhe jo më nga OSHEE.
2. Përpjekjet për ndarje funksionale. OSHEE është ndarë në tre kompani (a) Furnizuesi i Tregut të Lirë (FTL) për konsumatorët e mëdhenj, (b) Furnizuesi i Shërbimit Universal (FSHU) për konsumatorët familjarë dhe të vegjël, (c) Operatori i Sistemit të Shpërndarjes (OSS) për shpërndarjen e energjisë.
3. Ndikimi i ligjit për energjinë elektrike. Ligji nr. 43/2015 për sektorin e energjisë elektrike parashikon liberalizimin e tregut, por implementimi është i ngadaltë për shkak të sfidave të përmendura.

Sfidat kryesore për liberalizimin në Shqipëri janë nga sa duket të shumta, por kryesoret ne do ti përmblidhnim te:

1. Rritja e çmimeve për konsumatorët familjarë. Liberalizimi mund të çojë në rritje të ndjeshme të çmimeve, duke krijuar presion social dhe ekonomik.
2. Siguria e furnizimit. Shqipëria duhet të sigurojë rezerva më të mëdha energjie për të përballuar ndryshimet klimatike dhe kërkesën sezonale.
3. Përfshirja e investitorëve privatë. Tregu duhet të bëhet më tërheqës për investitorët privatë, përmes reformave dhe stabilitetit financiar.

Në fund ne mendojmë se edhe pse qeveria shqiptare ka një koordinim të vazhdueshëm me qeverinë norvegjeze, disa mësime nga Norvegjia dhe vende të tjera do të binin në fokus problematikat dhe ato që duhen bërë. Kjo vlen më së shumti edhe për transparencë e llogaridhënie, bazuar edhe te programi qeverisës. Kështu, ne mendojmë se janë me vonesë:

• Investimet në infrastrukturë. Norvegjia ka ndërtuar një rrjet të fuqishëm shpërndarjeje, duke ulur humbjet teknike dhe përmirësuar shërbimet.
• Diversifikimi i burimeve. Për të shmangur varësinë nga një burim, Shqipëria mund të investojë më shumë në energji diellore dhe erë.
• Mbështetja sociale. Liberalizimi duhet të shoqërohet me skema subvencioni për të mbrojtur konsumatorët e cenueshëm.

Liberalizimi i tregut të energjisë elektrike në Shqipëri është një proces i domosdoshëm për të rritur konkurrencën, tërhequr investime dhe përmirësuar efikasitetin. Megjithatë, për ta realizuar atë, Shqipëria duhet të adresojë sfidat strukturore dhe sociale, duke siguruar që konsumatorët më të cenueshëm të mos mbeten jashtë.