Matrica e gatishmërisë institucionale: Shqipëria në zonën e rrezikut për kapitalin njerëzor

Nga mungesa e aftësive te paaftësia institucionale për t’i prodhuar dhe mbajtur ato.

Debati për mungesën e fuqisë punëtore në Shqipëri shpesh ndalet te një pyetje e thjeshtë: A ka vendi njerëz me aftësitë që kërkon ekonomia?

Por kjo pyetje është vetëm gjysma e problemit.

Pyetja më e rëndësishme është: A është sistemi institucional shqiptar i aftë të prodhojë, certifikojë, lidhë me biznesin, shpërblejë dhe mbajë këto aftësi?

Pikërisht këtu ndryshon këndvështrimi.

Mungesa e elektricistëve industrialë, saldatorëve të certifikuar, teknikëve të mirëmbajtjes, operatorëve CNC, mekanikëve, teknikëve HVAC, instaluesve fotovoltaikë apo profesionistëve të kualifikuar të turizmit nuk është më vetëm një problem i tregut të punës. Ajo është simptomë e një mospërputhjeje institucionale midis arsimit, biznesit, politikës fiskale, certifikimit dhe emigracionit.

Nëse një ekonomi nuk arrin të krijojë dhe të mbajë njerëzit që i nevojiten, atëherë problemi nuk mund të zgjidhet vetëm duke rritur numrin e studentëve, duke hapur programe të reja studimi apo duke subvencionuar trajnime të veçuara.

Nevojitet një sistem.

Për këtë arsye, ALTAX propozon një Matricë të Gatishmërisë Institucionale, e cila krahason Shqipërinë me Kosovën, Maqedoninë e Veriut dhe Serbinë në gjashtë dimensione të ekosistemit të aftësive.

Tre gjetjet kryesore

1. Shqipëria dhe Kosova formojnë grupin me gatishmërinë më të ulët institucionale.

Shqipëria vlerësohet me 3.8/10, ndërsa Kosova me 4.1/10. Në krahun tjetër, Maqedonia e Veriut arrin 6.2/10 dhe Serbia 6.8/10.

Kjo nuk do të thotë se dy vendet e para kanë zgjidhur problemin e aftësive. Do të thotë se kanë ndërtuar mekanizma relativisht më funksionalë për lidhjen e arsimit me ekonominë dhe për përdorimin e kapitalit njerëzor.

2. Mbajtja e talenteve është pika më e dobët dhe njëkohësisht më strategjike.

Në Shqipëri ky dimension vlerësohet vetëm me 2.5/10, ndërsa në Kosovë me 2.0/10. Serbia arrin 6.0 dhe Maqedonia e Veriut 5.0.

Kjo e zhvendos debatin nga pyetja “sa investojmë në arsim?” te pyetja shumë më e vështirë: çfarë ndodh me individin pasi arsimi e ka pajisur me aftësi?

Nëse ai largohet, investimi arsimor nuk zhduket, por vlera ekonomike e tij realizohet në një ekonomi tjetër.

3. ALTAX Skills Readiness Index e vendos Shqipërinë në 3.4/10.

Ky rezultat e klasifikon Shqipërinë në zonën e rrezikut të lartë për gatishmërinë e tregut të punës ndaj hendekut të aftësive.

Dallimi midis 3.8/10 të matricës institucionale dhe 3.4/10 të indeksit sintetik nuk është kontradiktë. Matrica mat kapacitetin institucional në gjashtë dimensione, ndërsa indeksi i ri fokusohet më drejtpërdrejt te aftësia e tregut shqiptar për të përballuar hendekun konkret të aftësive.

Shqipëria mbetet pas në arkitekturën institucionale të aftësive

Matrica krahasuese e gatishmërisë institucionale

Dimensioni	Shqipëria	Kosova	Maqedonia e Veriut	Serbia
Cilësia arsimore (1–10)	5.5	5.0	6.5	7.0
Lidhja arsim–biznes (1–10)	4.0	4.5	7.0	7.5
Certifikim ndërkombëtar EQF (1–10)	3.5	5.5	6.5	6.5
Stimuj fiskalë (1–10)	3.0	3.5	5.5	7.0
Mbajtja e talenteve (1–10)	2.5	2.0	5.0	6.0
Përditësimi i kurrikulës (1–10)	4.5	4.0	6.5	6.5
Mesatarja	3.8/10	4.1/10	6.2/10	6.8/10
Prioriteti i reformës	LARTË	LARTË	MESËM	I ULËT

Burimi: Vlerësime sintetike editoriale të bazuara mbi indikatorë dhe burime të ETF, ILO dhe RCC Balkan Barometer 2025. Vlerat nuk përbëjnë vlerësim zyrtar të institucioneve.

Matrica krijon një ndarje të dukshme të katër ekonomive.

Shqipëria dhe Kosova janë në një grup me kapacitete të ulëta institucionale, ndërsa Maqedonia e Veriut dhe Serbia kanë ndërtuar një arkitekturë më të konsoliduar.

Diferenca nuk lidhet vetëm me nivelin e arsimit. Në fakt, dimensioni i cilësisë arsimore është ndër ato ku hendeku është më i kufizuar. Diferencat bëhen shumë më të dukshme kur kalojmë nga prodhimi i njohurive te përdorimi ekonomik i tyre.

Ky është thelbi i problemit shqiptar.

1. Cilësia e arsimit nuk mjafton

Shqipëria vlerësohet me 5.5/10 për cilësinë arsimore, përpara Kosovës me 5.0, por pas Maqedonisë së Veriut me 6.5 dhe Serbisë me 7.0.

Në pamje të parë, ky rezultat mund të duket si problemi kryesor. Por matrica tregon të kundërtën.

Nëse Shqipëria do të kishte vetëm një problem të cilësisë së arsimit, atëherë përmirësimi i arsimit do të duhej të sillte automatikisht një përmirësim të tregut të punës.

Kjo nuk po ndodh.

Sepse ekonomia nuk kërkon vetëm njohuri. Kërkon aftësi të aplikueshme, certifikime, eksperiencë, standarde teknike dhe përshtatje me teknologjinë.

Pra, sistemi mund të prodhojë një individ me arsimim relativisht të mirë, por jo domosdoshmërisht një profesionist që biznesi mund ta vendosë menjëherë në një pozicion produktiv.

Kjo është diferenca midis arsimit si input dhe aftësisë si output ekonomik.

2. Lidhja arsim–biznes është një nga deficitet më të mëdha

Këtu diferenca bëhet shumë më e qartë.

Vendi	Lidhja arsim–biznes
Shqipëria	4.0/10
Kosova	4.5/10
Maqedonia e Veriut	7.0/10
Serbia	7.5/10

Shqipëria është rreth 3.5 pikë poshtë Serbisë dhe 3 pikë poshtë Maqedonisë së Veriut.

Kjo është një diferencë institucionale, jo thjesht statistikore.

Në një sistem funksional të aftësive, biznesi nuk duhet të presë që arsimi të prodhojë njerëzit që i nevojiten. Ai duhet të jetë pjesë e procesit të prodhimit të tyre.

Kjo nënkupton:

• praktika profesionale reale;
• bashkëpunim me kompanitë;
• programe duale;
• kurrikula të përcaktuara bashkë me industrinë;
• trajnime në vendin e punës;
• certifikime të njohura ndërkombëtarisht;
• mekanizma për bashkëfinancimin e formimit profesional.

Në Shqipëri këto mekanizma ekzistojnë në forma të ndryshme, por problemi qëndron te shkalla, koherenca dhe lidhja me kërkesën reale.

Kjo shpjegon pse bizneset raportojnë mungesë profesionistësh edhe kur një pjesë e sistemit arsimor vazhdon të prodhojë të diplomuar.

3. Certifikimi, aftësia që nuk është e transferueshme mbetet pjesërisht e mbyllur

Në dimensionin e certifikimit ndërkombëtar dhe përafrimit me EQF, Shqipëria vlerësohet me 3.5/10, ndërsa Kosova me 5.5 dhe Maqedonia e Veriut e Serbia me 6.5.

Ky dimension është veçanërisht i rëndësishëm për një ekonomi të vogël dhe të hapur.

Një elektricist, saldator, teknik mirëmbajtjeje apo operator CNC nuk duhet të ketë vetëm aftësinë për të kryer një punë. Duhet të ketë edhe një standard të njohshëm të asaj aftësie.

Sa më e madhe të jetë transferueshmëria e certifikimit, aq më e lehtë bëhet që:

• punëdhënësi të vlerësojë aftësinë;
• punëtori të lëvizë midis kompanive;
• profesioni të njihet në tregjet europiane;
• trajnimi të kthehet në kapital ekonomik.

Kjo është një çështje kritike edhe për emigracionin.

Ironikisht, një sistem i dobët certifikimi mund të krijojë një paradoks: Shqipëria investon në formimin e individit, por nuk arrin t’i japë atij një standard të plotë të transferueshëm të aftësisë.

4. Stimujt fiskalë, shteti ende nuk e trajton mjaftueshëm aftësinë si investim

Shqipëria merr vetëm 3.0/10 në dimensionin e stimujve fiskalë.

Serbia arrin 7.0, ndërsa Maqedonia e Veriut 5.5.

Diferenca tregon se politika fiskale mund të përdoret jo vetëm për të mbledhur të ardhura, por edhe për të orientuar investimin privat drejt kapitalit njerëzor.

Një kompani që financon trajnimin e punonjësve, certifikimin teknik, praktikën profesionale apo rikualifikimin duhet të ketë një arsye ekonomike për ta bërë këtë.

Nëse kostoja e formimit mbetet tërësisht mbi biznesin, ndërsa përfitimi mund të transferohet te një konkurrent ose te një ekonomi tjetër përmes emigracionit, biznesi do të investojë më pak se niveli që i nevojitet ekonomisë.

Kjo është një formë e dështimit të tregut të kapitalit njerëzor.

Për këtë arsye, stimujt fiskalë nuk duhen parë si favor për biznesin. Ata mund të jenë instrument për të korrigjuar një investim privat që përndryshe mbetet nën nivelin optimal për ekonominë.

5. Mbajtja e talenteve, pika ku Shqipëria humbet më shumë

Kjo është gjetja më shqetësuese e matricës.

Vendi	Mbajtja e talenteve
Shqipëria	2.5/10
Kosova	2.0/10
Maqedonia e Veriut	5.0/10
Serbia	6.0/10

Në Shqipëri, ky është rezultati më i ulët nga të gjashtë dimensionet.

Dhe kjo ndryshon të gjithë mënyrën se si duhet lexuar politika e arsimit.

Nëse një vend investon në edukimin e një të riu, por ai largohet menjëherë sapo fiton aftësi të tregtueshme, atëherë kostoja e arsimit socializohet në Shqipëri, ndërsa një pjesë e madhe e produktivitetit realizohet jashtë saj.

Në këtë kuptim, emigracioni nuk është vetëm fenomen demografik.

Është edhe transferim i kapitalit njerëzor.

Dhe sa më shumë të specializohet individi, aq më e madhe bëhet vlera potenciale e këtij transferimi.

Prandaj nuk mjafton të thuhet se Shqipëria duhet të investojë më shumë në arsim profesional.

Duhet të marrë përgjigje edhe pyetja:

Çfarë e bën një profesionist të kualifikuar të qëndrojë në Shqipëri?

Nëse përgjigjja është vetëm “arsim më i mirë”, politika është e paplotë.

Duhet të përfshijë paga konkurruese, produktivitet më të lartë, karrierë profesionale, kushte pune, certifikim, mundësi për sipërmarrje dhe perspektivë afatgjatë.

6. Kurrikula po ndryshon, por ekonomia ndryshon më shpejt

Në përditësimin e kurrikulës, Shqipëria merr 4.5/10.

Është më mirë se Kosova me 4.0, por ndjeshëm pas Maqedonisë së Veriut dhe Serbisë, të dyja me 6.5.

Problemi nuk është vetëm nëse një kurrikulë është ndryshuar, por a është ndryshuar ajo mjaftueshëm shpejt për të ndjekur ndryshimin teknologjik të ekonomisë?

Sot tregu shqiptar po kërkon aftësi që para disa vitesh ishin periferike:

• instalime fotovoltaike;
• automatizim industrial;
• mirëmbajtje elektronike;
• sisteme smart building;
• CNC dhe robotikë;
• HVAC;
• teknologji energjetike;
• mirëmbajtje të pajisjeve moderne.

Kjo do të thotë se cikli i reformës arsimore duhet të jetë më i shpejtë se cikli tradicional administrativ.

Nëse ekonomia ndryshon çdo dy-tre vjet, ndërsa kurrikula ndryshon me ritmin e procedurave institucionale, hendeku do të zgjerohet edhe kur reforma formalisht është duke u zhvilluar.

Pjese nga analiza e zgjeruar e ALTAX “Absurditeti i aftësive dhe polarizimi i pagave”