Informaliteti, evazioni fiskal dhe qëndrueshmëria e turizmit me sfida strukturore dhe mundësi për formalizim

Kapitulli 10 i studimit “Turizmi në Shqipëri 2025-2030” trajton dimensionin më kompleks dhe shpesh më pak të dukshëm të zhvillimit të turizmit në Shqipëri: informalitetin e lartë, evazionin fiskal dhe sfidat strukturore, sociale e mjedisore që kufizojnë përfitimin real ekonomik të sektorit.

Edhe pse turizmi ka arritur nivele rekord në vitet 2025–2026, me të ardhura bruto të vlerësuara rreth 5.4–5.6 miliardë euro, bilanc neto pozitiv rreth 2.5–2.67 miliardë euro dhe kontribut në ekonomi që arrin rreth 26.4% të PBB-së, një pjesë e konsiderueshme e aktivitetit turistik zhvillohet jashtë sistemit formal fiskal. Segmentet kryesore ku shfaqet ky fenomen janë qiratë afatshkurtra private (short-term rentals), shërbimet informale në restorante dhe bare, guidat turistike jo të licencuara dhe transporti jozyrtar për turistët. Si rezultat, humbjet fiskale direkte për buxhetin e shtetit vlerësohen 40–60 milionë euro në vit, ndërsa efekti ekonomik total është edhe më i madh për shkak të konkurrencës së pandershme dhe shtrembërimit të tregut.

Analiza e kapitullit fillon me një krahasim të të dhënave zyrtare dhe atyre të monitoruara nga platformat ndërkombëtare të akomodimit. Të dhënat e INSTAT për vitin 2025 regjistrojnë rreth 7.14 milionë netë qëndrimi të vizitorëve jo-rezidentë në strukturat zyrtare të akomodimit, ndërsa platforma AirDNA, e cila monitoron aktivitetin në Airbnb dhe platformat e ngjashme, identifikon rreth 2.36 milionë netë qëndrimi vetëm në listimet e monitoruara online. Ky diferencim tregon se aktiviteti i akomodimit privat është shumë më i madh se sa reflektohet në statistikat zyrtare dhe përfaqëson një pjesë të rëndësishme të ekonomisë turistike.

Treguesi kryesor (2025)	INSTAT (struktura zyrtare)	AirDNA (platforma STR)	Interpretimi
Netë qëndrimi	~7.14 milionë	~2.36 milionë	STR përbën të paktën 33% të volumit zyrtar
Njësi aktive	–	~28.000–32.000	Kryesisht apartamente private
Shfrytëzim mesatar	–	38–42%	70–95% në kulmin e verës

Diferenca reale pritet të jetë edhe më e madhe, pasi AirDNA nuk kap qiratë private që operojnë jashtë platformave digjitale, si dhe marrëveshjet direkte me turistët. Vlerësimet konservatore sugjerojnë se numri real i netëve në akomodime private mund të arrijë 2.8–3.5 milionë, që do të thotë se aktiviteti informal në këtë segment mund të jetë 40–50% mbi volumin e raportuar zyrtarisht.

Ky fenomen përkthehet drejtpërdrejt në humbje fiskale të konsiderueshme. Duke përdorur çmimin mesatar të akomodimit në platformat online (45–55 euro për natë), vetëm nga netët e monitoruara rezultojnë 106–130 milionë euro të ardhura vjetore, nga të cilat një pjesë e madhe nuk deklarohet. Nëse llogariten TVSH-ja e paarkëtuar, tatimi mbi fitimin dhe kontributet e lidhura me punësimin, humbjet fiskale nga ky segment arrijnë 20–30 milionë euro në vit, ndërsa kur shtohen qiratë jashtë platformave dhe shërbimet informale të lidhura me to, humbja totale fiskale mund të arrijë 35–50 milionë euro në vit. Përtej ndikimit në buxhet, kjo situatë krijon një problem struktural për zhvillimin e sektorit, sepse ul transparencën e tregut, e bën të vështirë planifikimin e infrastrukturës publike dhe dëmton besueshmërinë e destinacionit për investitorët ndërkombëtarë.

Një nga pasojat më të dukshme të informalitetit është konkurrenca e pandershme ndaj bizneseve formale. Hotelet dhe strukturat e licencuara paguajnë TVSH, tatim mbi fitimin, sigurime shoqërore dhe përballojnë standarde rregullatore më të larta. Për pasojë, çmimet e tyre janë zakonisht 30–50% më të larta se ato të akomodimeve informale në platformat online. Në vitet 2025–2026 kjo diferencë ka bërë që një pjesë e madhe e turistëve me buxhet mesatar të zhvendosin kërkesën drejt opsioneve informale. Sipas vlerësimeve të ALTAX, hotelet formale në zonat bregdetare humbasin 18–28% të qarkullimit potencial për shkak të konkurrencës nga short-term rentals informale, ndërsa në disa destinacione si Saranda apo Himara humbjet sezonale për një hotel mesatar mund të arrijnë 80–150 mijë euro në vit.

Efekti domino i këtij shtrembërimi prek gjithë zinxhirin ekonomik lokal. Kur bizneset formale humbasin qarkullim, ato reduktojnë blerjet nga furnitorët dhe fermerët vendorë, ndërsa një pjesë e operatorëve informalë blejnë mallra pa faturë ose përdorin importe më të lira. Si rezultat, humbja totale ekonomike nga ky shtrembërim vlerësohet 80–120 milionë euro në vit, një shifër që tejkalon ndjeshëm humbjen direkte fiskale. Krahasimet rajonale e bëjnë këtë problem edhe më të qartë: në vende si Kroacia, Greqia dhe Mali i Zi, ku short-term rentals janë të regjistruara dhe raportojnë automatikisht të ardhurat, bizneset formale ruajnë pjesën më të madhe të tregut dhe arrijnë të investojnë më shumë në cilësi dhe produkte turistike me vlerë më të lartë.

Përveç dimensionit fiskal dhe ekonomik, kapitulli analizon edhe qëndrueshmërinë mjedisore dhe sociale të turizmit, një aspekt gjithnjë e më kritik për zhvillimin afatgjatë të sektorit. Fluksi i madh i turistëve, që në vitin 2025 arriti mbi 12.4 milionë vizitorë, ka rritur presionin mbi burimet natyrore dhe infrastrukturën publike në zonat kryesore turistike. Në disa destinacione bregdetare, sidomos në Durrës, Sarandë dhe Himarë, janë evidentuar probleme të rëndësishme me cilësinë e ujit, menaxhimin e mbetjeve dhe kapacitetin e infrastrukturës së ujërave të zeza. Monitorimet mjedisore tregojnë se në zonën e Durrësit më shumë se gjysma e pikave të monitorimit të ujit të detit janë klasifikuar me cilësi të dobët, ndërsa gjatë sezonit veror konsumi i ujit në disa zona bregdetare rritet deri 30–50% mbi kapacitetin e sistemit ekzistues.

Menaxhimi i mbetjeve përbën një tjetër sfidë serioze. Në zonat turistike, sidomos gjatë korrikut dhe gushtit, sasia e mbetjeve plastike dhe ndotësve detarë rritet ndjeshëm, ndërsa sistemi aktual i grumbullimit dhe riciklimit është ende i kufizuar. Ndërtimet intensive pranë bregdetit kanë kontribuar gjithashtu në përshpejtimin e erozionit të plazheve, duke rritur rrezikun e përmbytjeve dhe duke reduktuar hapësirën natyrore të plazheve në disa zona.

Paralelisht me sfidat mjedisore, turizmi po krijon edhe efekte sociale të përziera. Nga njëra anë ai ka rritur të ardhurat lokale dhe ka krijuar rreth 274–280 mijë vende pune, por nga ana tjetër ka intensifikuar fenomenin e gentrifikimit në qytetet turistike. Në destinacione si Saranda, rritja e kërkesës për apartamente turistike ka çuar në rritje të çmimeve të banesave deri 30–50% në periudhën 2021–2025, duke e bërë më të vështirë për banorët lokalë të qëndrojnë në qendrat urbane. Për më tepër, shumica e vendeve të punës në turizëm mbeten sezonale dhe me paga relativisht të ulëta, gjë që krijon pasiguri sociale dhe nxit emigracionin e punonjësve të kualifikuar.

Në këtë kontekst, kapitulli argumenton se formalizimi i turizmit është një nga instrumentet më efektive për të rritur të ardhurat publike dhe për të stabilizuar zhvillimin e sektorit. Një paketë e integruar reformash për periudhën 2026–2028 synon uljen e informalitetit në short-term rentals nga rreth 70–80% në 30–40% brenda disa viteve. Elementet kryesore të kësaj pakete përfshijnë regjistrimin e detyrueshëm të akomodimeve private në një regjistër kombëtar, raportimin automatik të të ardhurave nga platformat ndërkombëtare të rezervimeve, integrimin e pagesave dixhitale me sistemin fiskal dhe një kombinim të balancuar incentivash dhe penalitetesh për pronarët që nuk deklarojnë aktivitetin.

Potenciali fiskal i këtyre masave është i konsiderueshëm. Nëse formalizohet vetëm 40–50% e tregut të qirave afatshkurtra, buxheti i shtetit mund të përfitojë 15–25 milionë euro shtesë në vit, ndërsa formalizimi i shërbimeve të tjera turistike mund të shtojë edhe 8–12 milionë euro të tjera. Në total, të ardhurat shtesë mund të arrijnë 25–40 milionë euro në vit, pa pasur nevojë për rritje të taksave ekzistuese.

Për të mbështetur këtë proces, kapitulli propozon një seri politikash publike të strukturuara sipas prioriteteve strategjike për periudhën 2026–2028. Prioriteti i parë lidhet me formalizimin e tregut të akomodimit privat përmes integrimit të platformave online me administratën tatimore dhe përdorimit të sistemeve digjitale të raportimit. Prioriteti i dytë lidhet me investimet në infrastrukturën mjedisore në zonat bregdetare, veçanërisht në trajtimin e ujërave të zeza dhe menaxhimin e mbetjeve. Prioriteti i tretë synon zgjatjen e sezonit turistik dhe diversifikimin e produkteve turistike drejt agroturizmit, ekoturizmit dhe turizmit kulturor, për të reduktuar sezonalitetin. Prioritetet e tjera përfshijnë programe për punësim më të qëndrueshëm në turizëm dhe krijimin e sistemeve të monitorimit të vazhdueshëm të ndikimit ekonomik, social dhe mjedisor të sektorit.

Kostoja e përgjithshme e këtyre politikave për periudhën 2026–2028 vlerësohet 120–250 milionë euro, ku pjesa më e madhe e financimit pritet të vijë nga donatorët ndërkombëtarë dhe programet e Bashkimit Evropian për zhvillim rajonal dhe tranzicion të gjelbër. Nëse zbatohen në mënyrë të koordinuar, këto masa mund të gjenerojnë 50–100 milionë euro të ardhura shtesë në vit, duke krijuar një kthim pozitiv të investimit brenda një periudhe relativisht të shkurtër.

Në përfundim, kapitulli thekson se turizmi në Shqipëri ka arritur një fazë ku rritja sasiore nuk është më e mjaftueshme. Sfida kryesore nuk është vetëm të tërhiqen më shumë turistë, por të sigurohet që rritja e sektorit të jetë fiskalisht e drejtë, ekonomikisht produktive dhe mjedisorisht e qëndrueshme. Reduktimi i informalitetit, përmirësimi i infrastrukturës dhe përfshirja e komuniteteve lokale në përfitimet ekonomike janë kushtet kryesore që turizmi të mbetet një nga shtyllat më të forta të zhvillimit ekonomik të Shqipërisë në dekadën e ardhshme.