Flluska financiare në SHBA dhe ngjasimi me Shqipërinë

Gjatë periudhës para krizës financiare të vitit 2008, ekonomia amerikane u mbështet në një model konsumi të nxitur nga kreditimi i lehtë, ku bankat ofronin hua për blerjen e pasurive të paluajtshme edhe individëve me histori të dobët kredie. Këto kredi, të njohura si “subprime”, u kthyen në mall financiar dhe u shpërndanë në tregjet ndërkombëtare si instrumente të sigurta investimi, pavarësisht rrezikut të lartë që përmbanin.

Çmimet e shtëpive u rritën artificialisht dhe kur kjo flluskë plasi, sistemi bankar dhe ekonomia u goditën rëndë.

Kjo krizë u thellua edhe më shumë për shkak të mungesës së mbikëqyrjes efektive dhe rregullave të forta që duhet të kontrollonin tregjet financiare.

Nëse e vështrojmë këtë dinamikë përmes një pasqyrimi në Shqipëri, ndonëse në përmasa më të vogla dhe me struktura të ndryshme, gjejmë ngjashmëri në formën e rritjes së kreditimit në disa periudha të pas 2005-ës, sidomos për sektorin e ndërtimit dhe konsumin.

Kriza financiare globale që shpërtheu në SHBA në vitin 2008 nuk ishte një ngjarje e izoluar, por një shpërfaqje dramatike e dobësive të thella strukturore brenda sistemit financiar amerikan. Ajo ekspozoi rreziqet e modeleve të papërgjegjshme të kreditimit, mbivlerësimin e tregjeve të pasurive të paluajtshme dhe mungesën e rregullimit efektiv financiar.

Në këtë kontekst, ndonëse Shqipëria nuk përjetoi një krizë me përmasa të ngjashme, ajo manifestoi një seri simptomash dhe dinamika që, në thelb, kishin një ngjashmëri të dukshme me ato të SHBA-së. Këto paralele nuk janë vetëm interesante në planin analitik, por edhe thelbësore për të kuptuar nevojën për politika parandaluese në një vend me ekonomi të vogël dhe sistem të ndjeshëm financiar.

Gjatë periudhës para krizës globale, Shqipëria përjetoi një bum kreditimi, veçanërisht midis viteve 2005–2008. Bankat komerciale të nxitura nga kapitali i huaj dhe nevoja për të zgjeruar tregun nisën të japin kredi me ritme të shpejta, shpesh pa analizë të plotë të aftësisë paguese të huamarrësve. Ashtu si në SHBA ku kredidhënia për “subprime” u kthye në burim kolapsi, edhe në Shqipëri u shfaq një rrezik i veçantë: dhënia masive e kredive në valutë të huaj për individë me të ardhura në lekë.

Kjo mospërputhje valutore ekspozoi individët ndaj luhatjeve të kursit të këmbimit – një rrezik i heshtur që do të kishte pasoja të rënda në rastin e një zhvlerësimi të lekut. Rrjedhimisht, një pjesë e mirë e borxhlinjve u gjendën në pozitë të vështirë për të shlyer kreditë, duke reflektuar një rrezik sistemik latent, shumë të ngjashëm me atë që çoi në krizë sistemin amerikan.

Ashtu si tregu amerikan i banesave që u fry artificialisht nga kreditimi i pakontrolluar, Shqipëria gjatë të njëjtës periudhë pa një rritje të shpejtë të çmimeve në sektorin e pasurive të paluajtshme. Tirana, Durrësi dhe Vlora u kthyen në qendra spekulative ku çmimet u dyfishuan pa një bazë të fortë ekonomike. Kërkesa u ushqye jo vetëm nga rritja e të ardhurave dhe urbanizimi, por edhe nga remitancat dhe kapitali informal, që shpesh nuk kalonte përmes mekanizmave zyrtarë të mbikëqyrjes.

Ndërtimi u bë strehë për investime jo-produktive, ndërsa spekulimi me prona e shkëputi këtë treg nga realiteti ekonomik. Ngjashëm me SHBA-në, krijimi i një flluske në këtë sektor rriti ekspozimin e sistemit bankar, duke e lidhur shëndetin e tij financiar me një sektor të paqëndrueshëm.

Një tjetër paralelizëm i rëndësishëm me SHBA-në ishte dobësia institucionale për të parandaluar mbingarkesën me rrezik financiar. Në rastin amerikan, mungesa e transparencës së produkteve të derivuara dhe mungesa e një kontrolli të pavarur mbi huadhënësit e rriti rrezikun në sistem. Në Shqipëri, problemet u shfaqën përmes mungesës së një regjistri të përbashkët të huamarrësve, që lejonte individë dhe biznese të merrnin kredi të shumta në banka të ndryshme pa një vlerësim të konsoliduar të ekspozimit.

Gjithashtu, mbikëqyrja bankare, ndonëse në zhvillim, nuk kishte ende kapacitetin analitik dhe rregullator për të monitoruar strukturën e portofolit të kredive. Në disa raste, bankat lokale akumulonin kredi me rrezik të lartë të bazuara në vlerësime të dobëta kolaterali dhe analiza të dobëta financiare.

Rasti i SHBA-së nuk duhet parë si një përjashtim i largët, por si një paralajmërim për ekonomi më të vogla e të pambrojtura si Shqipëria. Ngjarjet e asaj krize tregojnë qartë rëndësinë e këtyre prioriteteve për vendin tonë:

• Forcimi i mbikëqyrjes financiare dhe rolit të Bankës së Shqipërisë si garant i stabilitetit financiar
• Zhvillimi i tregjeve financiare alternative, për të shmangur varësinë ekskluzive nga kreditimi bankar
• Diversifikimi i bazës ekonomike, me mbështetje për prodhimin, teknologjinë dhe eksportet
• Krijimi i një kuadri të qëndrueshëm urban dhe anti-spekulativ për pasuritë e paluajtshme

Shqipëria, ndonëse nuk kaloi një krizë si ajo amerikane, ishte larg të qenit e imunizuar ndaj rreziqeve të ngjashme. Kreditimi agresiv, varësia nga ndërtimi, dhe mungesa e mekanizmave të kontrollit përbënin kombinimin e një krize të mundshme.

Krizat financiare nuk lindin nga një ngjarje e vetme, ato janë rezultat i një vargu vendimesh të papërgjegjshme që akumulohen me kalimin e kohës.

Për një shtet të vogël dhe në zhvillim si Shqipëria, mësimi më i mirë është ndërtimi i parakohshëm i barrierave institucionale që parandalojnë dhe menaxhojnë rrezikun, para se ky të kthehet në krizë të plotë.