Analizë e transparencës së borxhit publik në Shqipëri në kontekstin e emetimeve të reja në 2025

Në një kontekst global të karakterizuar nga norma të larta reale interesi, qasje të vështirë në tregjet ndërkombëtare të kapitalit dhe presione të mëdha mbi shpenzimet publike, debati mbi borxhin publik është rikthyer si prioritet i politikave fiskale dhe menaxhimit ekonomik. Për vende si Shqipëria, që janë të ekspozuara ndaj zhvillimeve të jashtme dhe që varen ndjeshëm nga financimet e jashtme, rëndësia e transparencës në borxhin publik nuk është vetëm një kërkesë teknike, por një faktor themelor për stabilitetin makroekonomik dhe besueshmërinë ndërkombëtare.

Gjendja e borxhit publik në fund të 2024 dhe perspektiva për 2025

Borxhi publik bruto në fund të vitit 2024 arriti në 54.7% të PBB-së, niveli më i ulët që nga viti 2008 .

Për vitin 2025, borxhi publik parashikohet të jetë 14.578 miliardë euro, me një rritje të lehtë prej 87 milionë euro krahasuar me vitin 2024 .

Raporti i borxhit ndaj PBB-së pritet të jetë 55.8%, duke reflektuar një rënie të lehtë për shkak të rritjes së PBB-së.

Struktura e huamarrjes së re në 2025

Eurobondi i ri – Në shkurt 2025, Shqipëria emetoi një eurobond prej 650 milionë euro me afat maturimi 10-vjeçar dhe normë interesi 5% .

Huamarrja e brendshme – planifikohet të arrihet në 50 miliardë lekë (rreth 500 milionë euro), kryesisht përmes titujve shtetërorë afatgjatë .

Ripagime të borxhit ekzistues – Në 2025, do të shlyhen afro 400 milionë euro për eurobondin e vitit 2018 dhe 200 milionë euro për kredinë e Bankës Botërore .

Shpenzimet për interesa – parashikohen në 685 milionë euro, me një fond kontigjence prej 58 milionë euro për rreziqe nga rritja e interesave apo forcimi i valutave të huaja .

Kjo dinamikë na jep tre sinjale kyçe:

1. Presion për financim të ri në mungesë të të ardhurave të mjaftueshme buxhetore.
2. Rikthimi drejt tregjeve ndërkombëtare me kushte më të shtrenjta sesa një dekadë më parë.
3. Rritje e borxhit të jashtëm në një kohë kur transparenca dhe besueshmëria janë testuar në të gjitha frontet.

Në këtë sfond, transparenca nuk është thjesht një kërkesë morale apo ligjore—ajo është një strategji mbijetese fiskale.

Në kohë normale, ajo ndihmon në uljen e kostos së huamarrjes, rritjen e besimit të investitorëve dhe qytetarëve, dhe lehtëson monitorimin nga institucionet financiare ndërkombëtare.

Në kohë krize ose presioni fiskal, mungesa e transparencës çon në “surpriza borxhi”, humbje të aksesit në tregje, kosto më të larta dhe vështirësi në rinegociime.

Në rastin e Shqipërisë, këto rreziqe nuk janë hipotetike.

Mungesa e një kuadri të qartë mbi borxhin jashtëbuxhetor të ndërmarrjeve publike, strukturat kolateralizuese të disa kontratave dhe mungesa e një pasqyre të integruar të detyrimeve të përgjithshme qeveritare rrezikojnë të minojnë progresin fiskal të arritur.

Ku qëndron Shqipëria në Matricën e Transparencës?

Sipas standardeve të FMN-së dhe BB-së për transparencën e borxhit publik:

• Shqipëria raporton rregullisht borxhin e qeverisë qendrore, por ka boshllëqe në përfshirjen e borxhit të ndërmarrjeve publike (si OSHEE, KESH, ARRSH).
• Nuk ka një regjistër publik të kontratave të huamarrjes, përfshirë detajet financiare të tyre.
• Nuk publikohen strategjitë afatmesme të huamarrjes me analizë të ndjeshmërisë ndaj rreziqeve të normave të interesit dhe valutës.
• Raportimi për borxhet e reja (si Eurobondi) është i pjesshëm dhe pa analizë për ndikimin afatgjatë mbi qëndrueshmërinë e borxhit.

Pse Transparenca është ende e pjesshme?

Së pari ka fragmentim institucional. Ministria e Financave, Banka e Shqipërisë, ndërmarrjet publike dhe ministritë e linjës veprojnë me regjistra të ndarë dhe pa sistem të integruar të informacionit të borxhit.

Së dyti ka mungesë kuadri ligjor gjithëpërfshirës. Ligji aktual për menaxhimin e financave publike nuk imponon detyrimin për përfshirje të borxheve të ndërmarrjeve publike dhe PPP-ve në borxhin publik.

Së treti nuk ka politika të kujdesshme komunikimi. Ekziston një ngurrim për të bërë publike disa detaje të huamarrjeve për të shmangur presione politike ose reagime të tregut.

Roli i Transparencës në Stabilitetin Fiskal dhe Kreditues të Shqipërisë
(Në kontekstin e borxhit publik aktual dhe huamarrjes me Eurobond në 2024–2025)

Në kushtet kur Shqipëria ka rritur huamarrjen e jashtme përmes Eurobondit të vitit 2024 dhe ka planifikuar angazhime të tjera borxhi në 2025, roli i transparencës bëhet jetik për stabilitetin afatgjatë fiskal dhe vlerësimin ndërkombëtar të kreditit të vendit. Kjo transparencë nuk ka vlerë vetëm për raportim, por është një instrument proaktiv i menaxhimit të rreziqeve dhe përmirësimit të kushteve të financimit. Më poshtë jepen tri shtylla kryesore të ndikimit të saj:

a. Investitorët ndërkombëtarë e vlerësojnë parashikueshmërinë dhe qasjen e lehtë në informacion si indikatorë të qeverisjes së mirë fiskale. Sa më e lartë transparenca, aq më e ulët perceptimi i rrezikut, gjë që përkthehet në norma më të ulëta interesi në tregje.

Në emetimin e Eurobondit në 2024, Shqipëria u përball me një mjedis të shtrenjtë financimi. Rritja e transparencës, për shembull përmes publikimit të strategjisë së huamarrjes, analizës së ndjeshmërisë ndaj normave të interesit, dhe zbardhjes së detajeve të kontratës mund të kishte ndihmuar në uljen e primeve të rrezikut dhe përmirësimin e kushteve të ofertës.

b. Kur qeveritë kanë një pasqyrë të qartë dhe të integruar të detyrimeve të tyre të drejtpërdrejta dhe të tërthorta (si PPP-të, garancitë dhe borxhi i ndërmarrjeve publike), ato janë më të afta të parashikojnë dhe menaxhojnë tronditjet fiskale.

Shqipëria nuk ka një regjistër të integruar të borxhit publik, duke përjashtuar shpesh borxhin e ndërmarrjeve publike dhe kontratat e garancive. Kjo krijon “zona të errëta fiskale” që mund të kthehen në rreziqe të papritura. Rritja e transparencës do të mundësonte:

• Skenarizim të përmirësuar të rreziqeve (p.sh. nëse kursi i këmbimit lëviz ose normat rriten)
• Paralajmërim të hershëm për tronditje potenciale buxhetore
• Planifikim më realist të shërbimit të borxhit

c. Agjencitë ndërkombëtare të vlerësimit të kreditit si S&P, Moody’s dhe Fitch përfshijnë në metodologjinë e tyre indikatorë të transparencës fiskale, besueshmërisë së të dhënave dhe qeverisjes së borxhit.

Në kontekstin shqiptar, roli dhe vlerësimet e agjencive ndërkombëtare të kreditit si S&P, Moody’s dhe Fitch janë gjithnjë e më të rëndësishme, sidomos për shkak të angazhimit të qeverisë në tregjet ndërkombëtare të kapitalit përmes instrumenteve si Eurobondet. Ato jo vetëm që ndikojnë drejtpërdrejt në kostot e huamarrjes, por gjithashtu shërbejnë si barometër i perceptimit ndërkombëtar për qëndrueshmërinë makroekonomike dhe fiskale të vendit.

Në mungesë të raportimit gjithëpërfshirës dhe analizës së rreziqeve, agjencitë shpesh mbajnë qëndrim konservator duke lënë një notë më të ulët kreditore, gjë që përkthehet në:

• Kosto më të larta për huamarrje në tregje ndërkombëtare
• Kufizim të aksesit në tregjet më cilësore të kapitalit
• Rënie të besimit të investitorëve privatë dhe institucioneve ndërkombëtare

Në vlerësimet më të fundit, agjencitë e kanë theksuar pozitivisht disiplinën fiskale por kanë kritikuar mungesën e qartësisë mbi borxhin e sektorit publik më të gjerë dhe PPP-ve. Kjo sugjeron se përmirësimet në transparencë do të kishin efekt të drejtpërdrejtë në rritjen e vlerësimit kreditues.

Standard & Poor’s dhe Moody’s vazhdojnë të klasifikojnë Shqipërinë në kategorinë “B+” ose “B1” me perspektivë të qëndrueshme ose pozitive, që përkthehet si nivel i investimit spekulativ, por me një stabilitet të përmirësuar krahasuar me të kaluarën.

Përmbledhje Strategjike

Fusha	Pa Transparencë	Me Transparencë
Kostoja e Huamarrjes	E lartë për shkak të perceptimit të rrezikut	Më e ulët falë besimit të tregut
Menaxhimi i Rreziqeve Fiskale	I pjesshëm dhe reaktiv	Proaktiv dhe gjithëpërfshirës
Vlerësimi Kreditues	Nën potencial për shkak të informacionit të kufizuar	Më i lartë për shkak të besueshmërisë së raportimit

---

Mesazhi për Politikëbërësit
Transparenca nuk është një proces burokratik, por një instrument strategjik për stabilitetin dhe zhvillimin afatgjatë të vendit. Për Shqipërinë, që ndodhet në një fazë të rritjes së ekspozimit ndaj borxhit të jashtëm, ky është momenti për të vendosur bazat e një transparence sistemike, e cila jo vetëm ul kostot e sotme, por mbron qëndrueshmërinë fiskale të së ardhmes.

Transparenca në menaxhimin e borxhit publik nuk është një objektiv teknik më vete, por një element kyç i qeverisjes së mirë fiskale që ndikon drejtpërdrejt në besueshmërinë ndërkombëtare të shtetit, efektivitetin e tregut të kapitalit dhe mbrojtjen nga krizat fiskale. Në kushtet kur borxhi publik shqiptar ka arritur në fund të 2024 nivelin 59% të PBB-së dhe është zgjeruar me angazhime të reja për 2025 (si Eurobondi dhe huamarrje të tjera), vijon më poshtë një set i strukturuar rekomandimesh për të përmirësuar transparencën dhe menaxhimin e tij.

📊 Çfarë rekomandohet nga institucionet monitoruese ndërkombëtare dhe nga analiza e institucioneve publike dhe civile vendase?

Më e rëndësishmja është përfshirja në statistikat zyrtare të borxhit publik të:

• Detyrimeve të ndërmarrjeve shtetërore (p.sh., OSHEE, Albcontrol, HEC-et publike)
• Garancive shtetërore të dhëna për sektorin privat dhe publik
• PPP-ve me ndikim fiskal (veçanërisht ato me pagesa të garantuara)
• Detyrimeve të institucioneve jashtë buxhetit qendror

Pse është e rëndësishme?
Kjo do të ofrojë një pamje të vërtetë të ekspozimit të qeverisë ndaj detyrimeve aktuale dhe potenciale, duke i dhënë vendimmarrësve dhe publikut informacion të plotë për rreziqet fiskale.

---

Një pikë tjetër me shumë rëndësi është rishkrimi dhe publikimi i një Strategjie Afatmesme të Menaxhimit të Borxhit, ku të detajohen:

• Objektivat e huamarrjes (nivel, përbërje, burime financimi)
• Struktura e maturimeve dhe strategjitë e rifinancimit
• Skenarët e ndjeshmërisë ndaj normave të interesit dhe kursit të këmbimit
• Korniza e menaxhimit të rreziqeve

Në dokumentin e Strategjisë aktuale 2022-2026

Pse është e rëndësishme?
Kjo rrit më tej besueshmërinë e politikës fiskale dhe siguron një orientim të qartë për tregun dhe partnerët ndërkombëtarë, përfshirë agjencitë e vlerësimit kreditues.

Në përmirësimin e transparencës vlen të përmednim edhe forcimin e Kornizës Ligjore dhe Institucionale për Transparencën

Në këtë pikë mendojmë si një përmbledhje të dokumenteve kritike kryesore:

• Ndryshime në Ligjin për Menaxhimin e Sistemit Buxhetor për të detyruar përfshirjen e detyrimeve të ndërmarrjeve shtetërore dhe PPP-ve
• Krijimi i një njësie të posaçme brenda Ministrisë së Financave për monitorimin e borxhit të sektorit publik të zgjeruar
• Rritja e rolit të Kuvendit dhe KLSH-së në mbikëqyrjen e marrëveshjeve të huamarrjes dhe kontratave të garancisë

Pse është e rëndësishme?
Në mungesë të një kornize të qartë detyruese, transparenca mbetet diskrecionale dhe e fragmentuar, duke krijuar hapsira për mos-llogaridhënie dhe rreziqe të fshehura fiskale.

Megjithëse vlerësimet pozitive kanë peshë, për ALTAX mbetet thelbësor zhvillimi i instrumenteve të tregtueshme në tregun vendas, si rrugë e qëndrueshme për menaxhimin e borxhit dhe transparencën fiskale.

Në këtë moment të vitit 2025 vlen të ndërmerren masa dhe politika të fokusuara te:

• Zhvillimi i mëtejshëm i tregut të letrave me vlerë të qeverisë në lekë
• Rritja e maturimeve afatgjata dhe përfshirja e më shumë investitorëve institucionalë
• Krijimi i një kalendari të qartë dhe të parashikueshëm për ankandet

Pse është e rëndësishme?
Rritja e përdorimit të instrumenteve të tregtueshme siguron më shumë transparencë në çmimin e borxhit dhe ndihmon në krijimin e një tregu referencë për investitorët, duke reduktuar varësinë nga huamarrjet dypalëshe ose Eurobondet në kushte të pafavorshme.

Transparenca nuk është një luks administrativ, por një nevojë strukturore për Shqipërinë, në rrugën e saj drejt konsolidimit fiskal dhe integrimit evropian. Rekomandimet e mësipërme nuk janë vetëm të nevojshme për uljen e kostove të huamarrjes dhe përmirësimin e vlerësimit të kreditit, por janë gjithashtu garanci për sigurinë afatgjatë fiskale dhe sociale të vendit. Zbatimi i tyre kërkon vullnet politik, koordinim ndërinstitucional dhe përfshirjen e vazhdueshme të publikut dhe institucioneve mbikëqyrëse, duke kthyer borxhin publik nga një temë teknike në një çështje themelore të llogaridhënies demokratike.